Nieuws uit het bos

Oogstfeest

Thu, 30 Oct 2025 09:25:10 GMT

Beeld: Harriet Kwekkeboom, Jessica van Bossum, Cintha van den Hanenberg, Dagobert Bergmans

Het oogstseizoen loopt op z’n eind: de laatste appels, mispels en kweeën zijn van de boom

Tijd om de balans op te maken. 2025 was een goed fruitjaar, horen we ook van andere voedselbossen. Vanaf begin mei zijn we doorlopend aan het plukken geweest. Alle oogst wordt nauwkeurig gewogen en geregistreerd, om helder in beeld te krijgen wat het voedselbos opbrengt, en wanneer. In totaal is er dit jaar meer dan 700 kilo geoogst van 35 verschillende gewassen: kleinfruit, appels, (nashi)peren, pruimen, asperges en verschillende kruiden en smaakmakers, zoals hop en szechuanpeper. Dat is bijna vijf keer zo veel als in 2024! Ook hebben we de eerste handjes noten kunnen oogsten: hazelnoten, amandelen en tamme kastanje. Uit de moederbedden op de kwekerij hebben we ook kruiden kunnen verkopen, zoals dropplant, kamille en eetbare bloemen.

Veel gewassen hebben we dit jaar voor het eerst geoogst. Dat is inregelen en veel leren: wanneer is het fruit op z’n lekkerst, maar nog niet door de vogels weggepikt of verregend? Het is nog puzzelen met de zelfpluk: hoe zorgen we dat er genoeg te plukken is voor onze bezoekers, maar dat het fruit niet blijft hangen tot het overrijp is? Ook de verwerking is een leerproces. We hebben veel geëxperimenteerd, vooral met onbekende soorten zoals de appelbes en olijfwilg. Ontsappen, drogen, invriezen, inmaken en tot moes koken, op zoek naar geschikte manieren om de producten te bewaren en aan de man te brengen. De koks denken met ons mee en halen ook zelf oogst van de takken om in hun keuken mee aan de slag te gaan. Zo heeft restaurant Lazuli een voedselbos-cocktail op het menu staan, met sap van onze appelbessen en Japanse dwergkwee.

Eind september staan we, in de stralende herfstzon, met een kraampje op het oogstfeest in Lonneker. Naast het verkopen van onze huisgemaakte jam is het ook een goede gelegenheid voor marktonderzoek. Bezoekers proeven van de verschillende rassen appel en (nashi)peer uit het voedselbos. Die nashiperen zijn voor de meeste mensen nieuw, en vallen erg in de smaak. Sap van de appelbes is, met een paar specerijen, omgetoverd tot alcoholvrije glühwein, die gretig aftrek vindt. Over de verse olijfwilgbessen zijn de meningen verdeeld: toch een beetje te zuur? Een gezellige dag, én heel nuttig.

Weer veel geleerd dus, dit jaar. We hebben nu beter in kaart wanneer welke oogst te verwachten is, wie onze mogelijke afnemers zijn en wat die nodig hebben. Nu kiezen waar we ons volgend jaar op gaan richten. Daarbij krijgen we hulp van vriendin Esmee, die ons vrolijk door de marketing-taal heen loodst. Op naar het volgende verkoopseizoen !

To bio or not to bio...

Mon, 27 Oct 2025 12:31:46 GMT

Beeld: Het Groene Spoor , Harriet Kwekkeboom, Maud Aarts, Dagobert Bergmans,

Sinds dit jaar mogen we het keurmerk ‘biologisch’ voeren, en het groene logo op onze producten zetten. Het leek ons vanzelfsprekend dat we als voedselbosboeren biologische certificering zouden aanvragen. In het voedselbos gebruiken we immers geen bestrijdingsmiddelen of kunstmest, dus dan ben je er eigenlijk al. Of niet..?

‘Biologisch’ wil zeggen dat een product voldoet aan de Europese regels voor biologische producten. Die regels gelden voor de productie, verwerking, transport, opslag en verkoop, dus van boer tot bord. Ze zijn erop gericht dat er rekening wordt gehouden met het milieu en met het welzijn van dieren, boeren én consumenten. Zo hebben dieren in de biologische landbouw een veel beter leven voordat ze geslacht worden, en zitten er op biologische producten geen bestrijdingsmiddelen die schadelijk zijn voor de natuur en gezondheid.

In Nederland ziet SKAL toe op de naleving van de Europese richtlijnen. SKAL-certificering betekent dat je het bio-keurmerk op je producten mag zetten. Daarmee weten klanten zeker dat je producten écht biologisch zijn – want ‘een beetje biologisch’ bestaat niet. Het woord ‘biologisch’ kan zo niet worden misbruikt door supermarkten en andere commerciële partijen om de consument te misleiden, zoals dat wel gebeurt met woorden als ‘duurzaam’, ‘regeneratief’, ‘ecologisch’, ‘gezonde keuze’ of allerlei andere termen die iedereen mag gebruiken. Er zijn ook andere keurmerken, zoals Eko en Demeter, die (verder) gaan over gezondheid van de bodem, dieren, producten, de boer en ook werknemers, bedrijfsvoering en de hele leefomgeving. Maar SKAL is het meest gebruikt.

Als bio-boeren zien we erop toe dat er geen chemicaliën in onze producten zitten. Om te beginnen moet de bodem daar vrij van zijn. Bij het aanleggen van een voedselbos (en andere vaste teelten) duurt het drie jaar voordat de bodem als ‘schoon’ beschouwd wordt. Tot die tijd ben je ‘in omschakeling’ en mag de oogst nog niet als biologisch verkocht worden. Verder moeten we ervoor zorgen dat deze stoffen niet op ons land komen. Er is een lange lijst van middelen die wel en niet toegestaan zijn voor bemesting, gewasbescherming maar ook potgrond, schoonmaak en verwerking. Alle planten en zaden die we aanvoeren moeten biologisch geteeld zijn. Niet alle bijzondere soorten die we aanplanten zijn bio beschikbaar; daarvoor vragen we ontheffing aan. Dat was in de eerste jaren een enorm gedoe. Gelukkig weten we Inmiddels de weg te vinden, raakt SKAL iets vertrouwder met het fenomeen Voedselbos en is er meer biologisch plantgoed beschikbaar.

Eén keer per jaar komt de SKAL-inspecteur langs om te kijken of de registratie van al deze dingen op orde is. Ook bespreken we dan ons risico-beheersplan. Daarin staat wat mis zou kunnen gaan, wat we doen om dit te voorkomen en wat we doen als er tóch iets misgaat. Bijvoorbeeld dat we hagen aanplanten om te voorkomen dat er bestrijdingsmiddelen van het naastgelegen veld op ons land terechtkomen. De inspecteur loopt ook een rondje over het bedrijf en kan, als er verdenkingen zijn, onaangekondigd langskomen, of een monster nemen van de planten of de bodem.

Op 27 oktober organiseerde de vereniging Voedsel uit het Bos een kennissessie voor voedselbossen: To bio or not to Bio. Maud is uitgenodigd om te vertellen over onze ervaringen met biologische certificering. Voedselbossen gaan op ecologisch vlak veel verder dan SKAL voorschrijft. We werken immers toe naar een biodivers bos dat zichzelf in evenwicht houdt, waardoor mest of bestrijdingsmiddelen niet nodig zijn. Veel voedselbossen zien weinig in bio-certificering; dat kost immers tijd en geld. Wij vinden het, als groot agrarisch voedselbos, wél de moeite waard. Met certificering kunnen we onze producten verkopen op de biologische markt en in biologische winkels. Plekken waar klanten komen die vaak bewuster met voeding bezig zijn. Er is daar meer ruimte om het verhaal achter onze manier van boeren te vertellen, en mensen te verleiden nieuwe smaken te proberen. Ook kunnen we op deze plekken een eerlijke prijs voor onze producten vragen. Om schaal te kunnen maken in de verwerking willen we gaan samenwerken met andere voedselbossen. Wel handig als die ook biologisch gecertificeerd zijn, zodat de producten landelijk via de bio-groothandel verkocht kunnen worden. Ook niet onbelangrijk: als bio-boer voegen we onze stem bij andere boeren die geloven dat de landbouw anders kan. Samen sta je sterker. Om die reden zijn we ook lid van Caring Farmers .

Er zijn initiatieven voor een keurmerk voor regeneratief boeren. Ook bij Voedsel uit het Bos gaan stemmen op voor een Voedselbos-keurmerk, dat mensen bewuster maakt over de herkomst van hun voedsel, en het eten meerjarige in plaats van eenjarige gewassen. Dat is nu nog toekomstmuziek. Voorlopig is bio het beste wat we hebben. We zijn trots op ons keurmerk!

Mens en dier in het voedselbos

Mon, 27 Oct 2025 10:51:05 GMT

Foto's: Dagobert Bergmans, Wim Vrugteman, Anne-Levien Thijs, Jessica van Bossum

Achter in het voedselbos lopen onze drie paarden Mae, Sally en Calder. Ze kwamen hier in 2022, net na onze verhuizing. Daarmee ging een droom van onze dochters in vervulling: zij liepen warmer voor een boerderij met dieren dan voor een voedselbos. De kudde staat op een ‘paddock paradise’: een lange track waar ze vrij kunnen bewegen. Af en toe zetten we een weitje voor ze open om te begrazen – zo helpen ze ons om de begroeiing kort te houden. Schuilen kunnen ze in de oude werktuigenloods.

De paarden kwamen hier alle drie met een rugzakje. Dus zochten we iemand die ons én de paarden kon leren met elkaar samen te werken. Dat waren Anne-Levien en haar collega Marjolijn. In 2023 vertrokken Anne-Levien en haar man Wim naar België met hun paarden. Afgelopen maart keerden ze terug. Op zoek naar een geschikte plek voor hun paarden kwamen ze bij ons terecht. Zelf streken ze neer in Eibergen.

Anne-Levien geeft trainingen en coaching met paarden; soms ook hier op locatie. Wim is nu dagbesteding ‘Groei en bloei voor mens en dier’ gestart. Hij begeleidt groepjes van maximaal vier mensen bij activiteiten rondom de paarden, zoals het uitmesten, borstelen, voeren, en wandelen met de paarden over de track. Wim: “Ik werk met volwassenen vanaf 18 jaar. Dat kunnen mensen zijn met een lichte verstandelijke beperking, autisme of adhd, of mensen die tijdelijk zijn vastgelopen in hun leven, en die het fijn vinden om buiten bezig te zijn. Deze plek biedt ze rust en regelmaat in een mooi stukje natuur.” De onderneming van Wim staat los van ons boerenbedrijf. Maar hulp bij de paarden betekent dat wij onze tijd nog meer op het voedselbos kunnen richten. En mogelijk kunnen de cliënten, onder begeleiding van Wim, af en toe wat klusjes doen op het terrein. Win-win!

WUNDERbaarlijk onderzoek

Wed, 08 Oct 2025 12:24:37 GMT

Beeld: WUNDER, Dagobert Bergmans

Er loopt een schare onderzoekers door het voedselbos. Van de UT (Universiteit Twente) maar we krijgen ook bezoek uit Wageningen, Delft en de HAS (Den Bosch). Al deze partijen werken in het WUNDER project samen aan een model om de uitwisseling van water, energie en CO ₂ tussen de bodem en de lucht beter te begrijpen. Dr. Yijia n Zeng, universitair hoofddocent aan de UT, vertelt: Je kunt planten, bodem en water niet los van elkaar zien. We willen meer weten over de interacties tussen die drie: wat betekent dat voor de fotosynthese van de plant, opname van voedingsstoffen, uitwisseling van stoffen met de bodem en weerbaarheid in extreme omstandigheden? Het is de verwachting dat de water-, ener gie- en CO ₂ -huishouding in een voedselbos stabieler is dan in andere landbouwsystemen, waar het bodemleven minder divers is; het voedselbos is dus beter bestand tegen droogte en andere weersextremen. Om dit te bewijzen, verzamelen de WUNDER-onderzoekers een enorme hoeveelheid meetgegevens: in twee voedselbossen en, ter vergelijking, een weiland en een akker.

De metingen in voedselbos Glanerbeek begonnen in 2023 met het plaatsen van twee weerstations die zonlicht, wind en neerslag meten. Daar wordt ook bodemvochtigheid en -temperatuur gemeten op vijf verschillende dieptes. Inmiddels zijn er twee neerslagmeters bijgekomen. In de sloten worden gootjes gelegd om te meten hoeveel water het bos in- en weer uit stroomt. Twee gootjes liggen er al; voor de overige twee is een vergunning aangevraagd bij het waterschap. Samen met de weerstations kan hiermee de waterkringloop in kaart gebracht worden.

In 2024 kwam een futuristische installatie bij die de uitwisseling van CO2, waterdamp en warmte meet tussen de bodem en de lucht: het ‘Eddy Covariantie Systeem’. Daarnaast staat een ‘4-componenten netto radiometer’, die meet hoeveel zonnestraling en warmtestraling er binnenkomt en weer teruggekaatst wordt – ofwel, de energie-uitwisseling tussen de bodem en de lucht. In de bodem wordt de warmtestroom gemeten met de welluidende ‘Hukseflux’-platen. Satellietbeelden geven informatie over de hoogtegroei. Daarnaast worden er drone-beelden gemaakt boven het voedselbos, waarop ook de warmtestraling te zien is.

Elke twee weken meten Ting, Enting en Zengjing, drie doctoraalstudenten, op een aantal plekken het bladoppervlak, de hoogtegroei en het vochtgehalte in de begroeiing. Deze zomer bivakkeerden ze een maand lang in de buurt van het voedselbos, om overdag én ’s nachts de sapstroom, verdamping en uitademing van drie elzen en een nashiperenboom te meten. Want, vertellen ze, planten hebben een dag- en nachtritme. Deze zomer sloeg de paniek toe toen de apparatuur geen metingen gaf. Wat bleek: het was boven de 33°C; dan stopt de sapstroom in de plant! Ook de rol van het bodemleven wordt onderzocht: zo wordt met high-tech ringen in de grond de uitademing van CO2 gemeten. Het team kweekt ook een paar voedselbosplanten op in een kas, om daar te kunnen bestuderen hoe deze reageren op veranderingen in water en voedingsstoffen. M et de meetgegevens wordt een ‘ digitale tweeling ’ van de boompjes gemaakt, waarmee onderzoekers de wisselwerking tussen plant- en bodemgezondheid kunnen bestuderen onder verschillende omstandigheden.

De gegevens van alle onderzoekers worden in een ingewikkeld computermodel aan elkaar geknoopt. Dat model moet meer inzicht geven in hoe planten en het bodemleven omgaan met warmte, droogte, nattigheid en andere omstandigheden. Die inzichten kunnen boeren helpen bij afwegingen over water geven en het verbeteren van plant- en bodemgezondheid . Veel van het onderzoek gaat ons boven de pet. Maar de meetgegevens over bodemvochtigheid zijn nu al bruikbaar om onze beregening op af te stemmen.

Meer lezen over het onderzoek? Hier zijn de verschillende wetenschappelijke artikelen te vinden die het WUNDER team heeft gepubliceerd.

Dit is Harriët

Mon, 22 Sep 2025 10:01:50 GMT

Foto's: Harriët Kwekkeboom, Rebke Klokke , Jessica van Bossum

Op vrijdagochtend fietst Harriët van Losser naar het voedselbos om met de andere vrijwilligers aan de slag te gaan. De camera gaat steevast mee. Haar foto’s sieren al langer onze nieuwsbrieven. Maar wie is die vrouw achter de camera?

Wanneer kwam je voor het eerst in het voedselbos? “Dat was na zomervakantie 2024, toen ik mijn pensioen in ging. Ik wilde iets gaan doen met mijn handen, buiten in de natuur bezig zijn. Ik raakte aan de praat met Maaike, die ik ken van de fotoclub. Zij heeft een bloemenpluktuin en een groentetuin. Dat zou ik ook wel willen, maar ik heb er de ruimte niet voor. Maaike vertelde me over het voedselbos en toen ben ik naar een rondleiding gekomen.

Wat vind je leuk aan het werk in het voedselbos? “Praktisch bezig zijn: Lekker aan het werk zonder zorgen over piektijden, verwerken en zo. Ik leer ook veel in het voedselbos, vooral hoe alles met elkaar verbonden is. En de mensen die hier werken, het enthousiasme van de vrijwilligers. Het is toch een aparte groep: heel verschillende mensen die je niet zomaar in je buurt of je werk tegenkomt, die allemaal iets wezenlijks met elkaar delen. Daardoor krijg je mooie gesprekken met elkaar. Mensen voelen zich veilig hier, durven zich kwetsbaar op te stellen. Ik krijg wel eens de vraag of het niet een hoog geitenwollensokkengehalte heeft. Dat vind ik niet, het is een mooie aanvulling op mijn bestaande sociale netwerk. Ik vind het leuk om die mensen elke week weer te ontmoeten.”

Wat deed je vóór je pensioen? “Ik heb altijd in het onderwijs gewerkt. Mijn oude vak is Duits, maar ik ben na een aantal jaar geswitcht naar Nederlands als tweede taal. Ik gaf les aan hele diverse groepen, met mensen uit allerlei culturen. Ik vond dat een mooi aspect, waar ik veel van heb geleerd: Je ziet de verschillen, maar juist ook de overeenkomsten. Eerst zie je iemand met een hoofddoek in de klas, maar na een tijdje zie je de mens in plaats van de hoofddoek.” Ook de verschillende eetculturen waren leuk om mee te maken. “Als er een keer iets te vieren was nam iedereen iets mee, vol trots, om samen te eten. En de gastvrijheid.. Als het hier zes uur is dan sturen we ons bezoek naar huis. Dat is in andere culturen heel anders.”

Wat doe je nog meer, buiten het voedselbos? “Sporten, in huis klussen, in mijn kleine tuin bezig zijn.. Ik heb meer tijd om te lezen, en ik hou van lekker koken. En de kleinkinderen in de familie: ook dankbare onderwerpen voor de camera.” Het fotograferen neemt veel tijd in beslag, ook als secretaris van de fotoclub. “Ik heb altijd wel gefotografeerd. Sinds een jaar of vijf iets serieuzer, toen heb ik mijn eerste systeemcamera gekocht. Ik vind heel veel dingen leuk om te fotograferen, maar de natuur is wel het leukste. Ik vind het fijn om met mensen samen iets te doen en te delen. Maar ik kan er ook heel erg van genieten om in mijn eentje in de natuur te zijn, alleen met mijn camera. Daarmee leg ik die mooie momenten vast, als geheugen.” “Ik hou ervan als er sfeer in een foto zit. Dat heeft vaak met licht te maken, vaak ’s ochtends vroeg. En momenten met mensen erop, waar je herinneringen maakt. ”

Harriët is sinds dit jaar onze huisfotograaf, en legt de ontwikkelingen van het voedselbos vast. “Je ziet alles veel beter als je ermee bezig bent. De planten, de beestjes, de vruchten: hoe het er van binnen en van buiten uitziet, wat voor wondertjes het zijn. Met de camera in de hand kijk je meer naar die details. En ik vind het leuk om de ontwikkeling te volgen. Omdat jullie pas een paar jaar bezig zijn krijg ik daar veel van mee. Het is hard werken, je bent afhankelijk van het weer en je moet met tegenslagen kunnen omgaan. Zonder een flinke portie idealisme hou je dat niet vol. Daar heb ik grote bewondering voor. Ik voel ook de blijdschap als dingen goed gaan. Zoals de grote fruitoogst dit jaar. Ik ben nu 68 dus ik hoop dat ik nog mag meemaken hoe het er als volwassen voedselbos bij ligt.”

Naar de markt

Wed, 09 Jul 2025 03:38:56 GMT

Foto’s: Harriet Kwekkeboom, Dagobert Bergmans, Maud Aarts en Jessica van Bossum

In mei openen we het oogstseizoen. De groene asperges zijn dit jaar voor het eerst oogstbaar: Vijftien kilo jonge scheuten snijden we eraf. Half mei volgen de honingbessen: ruim drie weken later dan vorig jaar. We worden overrompeld door de hoeveelheden: Op één ochtend plukken we met de vrijwilligers méér honingbessen dan in het hele voorgaande jaar! Half juni zijn ook de eerste krenten, rode en witte bessen en Taybessen rijp, en snel daarop de eerste pruimen, iets vroeger dan hun naam ‘Rose of July’ doet vermoeden. Verder zwarte bessen, jostabessen, kruisbessen en een paar moerbeien. Op 6 juli staat de teller op 240 kg fruit en beginnen we aan de abrikozen en perziken. Ook oogsten we vlierbloesem en andere eetbare bloemen, kruiden en bladgroen uit het bos.

Nu de oogst aan de man brengen! Dit jaar stellen we de Bongerd een aantal dagen open voor de zelfpluk. De eerste dag dit jaar wordt afgelast omdat de bessen nog niet rijp zijn. De tweede dag regent het pijpenstelen. De derde dag, begin juli, wordt er flink geplukt: emmers vol worden er afgewogen, en bij de kar met koffie en limonade afgewogen.

Ondertussen verkennen we andere afzetkanalen in de regio. Ons fruit is vanaf juni te koop bij de kraam van Het Groene Spoor , op de Enschedese zaterdagmarkt. Ook leggen we contact met verschillende horecagelegenheden. Daarmee komt voorzichtig de eerste afzet op gang, én waardevolle feedback van klanten: vinden ze de honingbessen een beetje te pruimen? En wat mag een bakje moerbeien kosten?

Elke paar weken nodigen we chef-koks van een aantal toprestaurants uit de regio uit voor een fijnproeverswandeling. Samen proeven we van de verschillende soorten fruit, scheuten, knoppen, bladgroen, kruiden en bloemen die op dat moment oogstbaar zijn, en wisselen we van gedachten over het gebruik van de nieuwe smaken in de keuken. We hebben deze culinaire toptalenten hard nodig om de nieuwe smaken voor het voetlicht te brengen, want onbekend maakt onbemind. We zijn benieuwd waar ze warm voor lopen, en worden soms verrast. Zo blijken sommige vruchten onrijp interessanter voor de koks dan de rijpe. Ook brengen we in kaart wat wanneer rijp is, in welke hoeveelheden, en hoe we de logistiek kunnen organiseren. De eerste orders lopen binnen: van kilo’s bessen tot grote bossen kamille en Koreaanse munt, met hier een daar een takje szechuan-peper. Kleine stapjes, maar het begin is er!

Wilde Weelde

Sat, 28 Jun 2025 04:04:32 GMT

Foto's: Jeroen Buys, Harriet Kwekkeboom, Maud Aarts, Dagobert Bergmans, Jessica van Bossum

Het wordt ons steeds duidelijker hoe belangrijk de onderbegroeiing is voor een gezonde bodem. De begroeiing helpt om het gras te onderdrukken , dat anders de boel overneemt. Een groene bodembedekking beschermt het leven onder de grond én de bomen en struiken tegen hitte, wind en harde regen. Planten met diepe penwortels, zoals cichorei of paardenbloem, maken de grond losser en halen voedingsstoffen uit de diepte omhoog. Stikstofbinders, zoals klavers en wikke, trekken bacteriën aan die stikstof uit de lucht halen en in de bodem vastleggen. Allemaal reden genoeg om de bodem bedekt te houden.

Elke plant scheidt via z’n wortels bepaalde stofjes uit in de bodem. Een van onze nieuwe inzichten is dat elke plantfamilie zijn eigen specifieke bacteriën, schimmels en andere microben aantrekt die de plant helpen bij het opnemen van mineralen en water, en zelfs bij het verhogen van de weerstand tegen insectenvraat en ziektes. Waar heel veel planten uit verschillende plantenfamilies door elkaar groeien, ontstaan onder de grond gevarieerde mini-gemeenschapjes van bodemleven . Die zorgen er samen voor dat onze bomen en struiken aan hun trekken komen en dat ongezonde bodemorganismen weinig kans krijgen.

Dus zaaien we tussen de bomenrijen mengsels van zo veel mogelijk uiteenlopende kruiden, bloemen en groenbemesters. In het beekbos staan elke paar weken weer andere planten te bloeien. In april wordt het prille bos bedekt door een tapijt van paardenbloemen, die met duizenden spontaan opkomen. In mei gonzen de insecten door het fluitenkruid, de lupine en de margrieten. In juni neemt de bloeiende cichorei en de wilde peen het stokje over.

Op de veldkavel zaaien we weer groenbemesters om de bodem te herstellen, net als de voorgaande jaren. Het oppervlak is zo groot dat er een loonwerker aan te pas komt: maaien en direct doorzaaien, zonder de grond te keren. Zo houden we het bodemleven intact dat de afgelopen jaren is opgebouwd. Na het maaien komen ook hier de vrolijke bloemen tevoorschijn. De net gepote boompjes staan kniehoog in het geel. Het zoemt en gonst er van de insecten.

Op de noordelijke huiskavel zaaiden we voorgaande jaren vooral winterrogge om de bodem te herstellen en te voeden. Met onze nieuwe kennis gaan we nu voor nóg meer diversiteit: Het hele veld wordt ingezaaid met een mix van granen, bloemen en kruiden. Hier vind je onze zaailijst .

Ook op de kwekerij wordt gezaaid. Waar de varkens het gras hebben opgeruimd ligt de grond er kaal bij. Snel zaaien we hier bloemenmengsels, in de hoop dat deze eerder opkomen dan de vele zaadjes van de ridderzuring en distel die zich hier de afgelopen jaren hebben verspreid.

Niet alle veldjes komen even goed op: een paar weken lang valt er geen druppel regen, waardoor het zaad niet kan ontkiemen. Dat geeft de loopeenden en andere vogels alle tijd om de lekkerste zaadjes weg te pikken. Gelukkig komt het meeste zaad wel op, met een bont mozaïek van bloemenveldjes tot gevolg.

De insecten en vogels zijn ons dankbaar voor deze wilde weelde, en het ziet er fantastisch uit.

Het levert ook mooie veldboeketten op. Een onverwachte oogst uit het jonge voedselbos!

Gezonde plant, gezonde bodem

Tue, 10 Jun 2025 06:01:15 GMT

Foto's: Maud Aarts, Jessica van Bossum, Jeroen Buys

Elke lente is weer een klein wonder: Schijnbaar dode twijgen lopen uit tot bloeiende planten die enkele weken later behangen zijn met kostbaar fruit. Maar na twee natte winters en de hitte van deze lente staan niet alle planten er even fier bij. We zien hier en daar lichte blaadjes. Sommige planten krijgen een flinke knauw van de late nachtvorst; anderen hebben moeite om de lange periode van droogte door te komen. We leren steeds beter kijken: Wat zeggen bladkleur, insectenvraat en afwijkende groei over gezondheid en mogelijke tekorten? We bekijken druppeltjes plant- en fruitsap door een Brix-meter: een simpel apparaatje om de hoeveelheid inhoudsstoffen in blad of fruit te meten. Meer inhoudsstoffen betekent een gezondere plant die minder gevoelig is voor ziektes en vraat. En ook: vruchten met meer smaak én voedingswaarde, die langer houdbaar zijn. Maar hoe krijgen we meer vitale planten?

De eerste stap is om de fotosynthese op orde te krijgen. Daarbij zetten de blaadjes CO2 uit de lucht en zonlicht om in energie. Die heeft de plant nodig om te groeien en vruchten te maken. Wat over is gaat, in de vorm van suikers, via de wortels de grond in, om het bodemleven te voeden. Dat bodemleven helpt de plant weer om water en voedingsstoffen uit de bodem op te nemen, maar speelt ook een rol bij de afweer tegen schadelijke schimmels en bacteriën. Hoe meer fotosynthese, hoe groter het aandeel dat de bodem in gaat, hoe rijker het bodemleven en hoe meer de plant geholpen wordt. Een vliegwiel-effect dus!

Bij de meeste planten in ons voedselbos is de fotosynthese (vaak te herkennen aan diepgroen glanzend blad) nog niet optimaal. Dat geldt voor een heel groot deel van de planten in Nederland. Dat heeft alles te maken met de kwaliteit van de bodem. Daar moet voldoende water en lucht in zitten, en alle verschillende mineralen die de plant nodig heeft. In een verdichte bodem zit geen lucht, en het water kan er niet in. Op een paar plekken hebben we, voordat we gingen planten, daarom de grond losgemaakt. Diep wortelende wilde planten, zoals ridderzuring, doen ook goed werk. Door de bodem zo min mogelijk te belasten, vooral met zware machines, vermijden we verdere verdichting. Verder willen we zoveel mogelijk organische stof in de bodem. Als een spons houdt dat water en voedingsstoffen vast. Hard nodig op onze zandgrond, waar alles snel wegspoelt. Afstervend blad en planten zorgen voor meer organisch materiaal op en in de bodem, en wij helpen een handje door te mulchen met houtsnippers en maaisel.

Uit onze bodemmonsters blijken een aantal mineralentekorten. Er wordt in het voedselbos geen NPK mest (stikstof, fosfaat en kalium) gebruikt, omdat deze (over)bemesting het bodemleven buitenspel zet. En juist dat bodemleven hebben we hard nodig om voedingsstoffen uit de bodem en de lucht beschikbaar maken voor de plant. Wel strooien we hier en daar kalkmagnesium-korrels en lavagruis, waar enorm veel mineralen in zitten die de plant in kleine hoeveelheden nodig heeft.

Door de planten goed aan de praat te krijgen, zorgen we ervoor dat ze meer stofjes de grond inpompen, en dus het bodemleven voeden. Om de planten een boost te geven slaan we aan het experimenteren met bladmest-brouwsels. We gooien omliggende onkruiden in een bak water om een tijdje te rotten (dat stinkt!). Daardoor komen mineralen vrij in een vorm die voor andere planten goed opneembaar is. In die onkruiden zitten vaak juist de mineralen waar tekorten van zijn (daarom zijn ze ook voor ons zo gezond!). Deze plantengier sproeien we op de blaadjes, waar ze direct worden opgenomen. Om precies te weten waar het aan ontbreekt, sturen we een paar keer per jaar zakken vol blaadjes naar een lab voor bladsap-analyses. Met die resultaten kunnen we gerichter ingrijpen, en zien of het werkt.

Om de bodembiologie te stimuleren brouwen we compostthee. Dat is precies hoe het klinkt: Een zakje compost in een vat water. In deze ‘thee’ vermeerdert het bodemleven uit de compost zich heel snel, en dat leven voegen we via de gieter toe aan de bodem. Ook strooien we, voor een kick-start, biologische korrels bij de boompjes die het bodemleven stimuleren. Om een zo gevarieerd mogelijk bodemleven te krijgen zaaien we een uiteenlopend mengsel van kruidachtige planten en bloemen tussen de bomenrijen. Want elke plant trekt weer andere bacteriën, schimmels en andere microben aan, die samen voor een gezonde balans zorgen. Duizelt het al? Ons ook wel eens. Maar als het bodemleven eenmaal op gang is, gaat de rest vanzelf. Nou ja, behalve het oogsten dan..

Meer weten? Wij haalden veel inzichten uit de vijfdaagse cursus over bodem- en plantgezondheid van De Voedselboss . Op onze Inspiratiepagina vind je boeken, filmpjes en podcasts over dit onderwerp.

Dit is Mirjam

Mon, 09 Jun 2025 06:05:27 GMT

Foto’s: Jessica van Bossum, Mirjam Vonk, Harriet Kwekkeboom

Om de week rijdt Mirjam in haar witte kampeerbusje van Utrecht naar Glane. Een paar dagen lang is ze dan op de kwekerij, in het voedselbos en in de keuken te vinden.

Hoe ben je hier als vrijwilliger terechtgekomen?

“Ik vind voedselbossen een heel erg leuk systeem. En de mensen zijn hier leuk! Ik ken Jessica van een voedselbosopleiding. Ik kwam hier voor het eerst in de winter van ’22-’23 op de plantweekenden, na een oproep in onze groepsapp. En het klikte met haar en met Maud en Dagobert. Eigenlijk zou ik zelf zo’n project willen starten. Maar land vinden is best moeilijk. Als ik mee blijf werken bij andere projecten dan blijft het vlammetje in mij branden. Dat lukt hier heel goed.

Hoe heb je het hier sinds je eerste bezoek zien veranderen?

“De eerste keer dat ik hier kwam, stonden er al bessenplanten, kleine sprietjes. Dat zijn nu flinke bessenstruiken met een vette oogst! Ik ken in Utrecht een voedselbos dat al langer bestaat, dus ik heb wel een idee hoe het kan worden. Bij het planten is alles nog even klein, maar over tien jaar worden de lagen in het systeem zichtbaar: de bodembedekkers, struiken, lage en hoge bomen... Je gaat zien wat sneller groeit en wat langzamer. Het idee dat Maud en Dagobert en Jessica op papier hadden gezet zie je nu vorm krijgen op het land. Elke keer als ik hier kom, is het anders. Het is mooi om te zien hoe hard ze werken, met hart en ziel, en dan zie je de stappen die gezet worden in de uitvoering van het plan. Bijvoorbeeld de ruimte voor professionele voedselverwerking, die nu bijna klaar is – ik kijk er naar uit dat daar van alles kan worden bereid en geproefd.”

Hoe is je interesse in voedselbossen ontstaan?
“Dat heeft met een breder thema te maken: wat voedsel doet met je lijf. Je bent wat je eet, maar je bent ook wat je kunt verteren, dat zijn twee verschillende dingen. Ik ervaar dat in mijn eigen lijf. Het leuke van het voedselbos is dat je lekkere dingen kunt maken met onbekende ingrediënten die niet bij de Albert Heijn liggen, en ook heel gezond zijn. Ik heb bijvoorbeeld kornoelje kersen verwerkt tot olijven, dat is heel lekker geworden. Ik maak ook graag likeurtjes en wijn. Afgelopen jaar heb ik geëxperimenteerd met vlierbloesemwijn, vlierbloesemchampagne en allerlei kruidenbitters.

Ik oogst ook planten en kruiden om te drogen. Op mijn kruidenopleiding leerde ik niet alleen hoe kruiden groeien en hoe je ze moet oogsten, maar ook wat hun effect is op je lijf. Mensen kennen misschien de Echinacea en Passiebloem om hun rustgevende werking. Maar alle kruiden hebben een bepaalde werking. Je kunt er theeën van maken, likeuren of tincturen, stoombadjes.. Er zijn kruiden die leuke bijkomstige dingen hebben. Bijvoorbeeld bijvoet: volgens de kruidenleer brengt die wat magie in je leven, inspiratie. Kaasjeskruid helpt je nee te zeggen.. ik vind dat leuk om mee bezig te zijn en mijn plantenkennis op dat vlak uit te breiden.”

Van daaruit kwam ook de wens om zelf planten te kweken. “Hier bij Jessica op de kwekerij kijk ik wat er al staat en wat ik kan gebruiken. Dit voorjaar ben ik begonnen om ook zelf dingen op te kweken, om van te oogsten en te vermeerderen voor de verkoop. Samen met Jessica hebben we een indeling gemaakt van de kwekerij en ik bestier een van de vakken. Daar wilde ik bijvoorbeeld graag Mariadistel kweken. Een mooie plant, en heel goed voor de biodiversiteit: Ik heb er al verschillende soorten zweefvliegen, hommels, bijen en torren op gezien. Je kunt de bladeren en zaadjes in de thee gebruiken, en qua magische betekenis kun je hem als schild inzetten. Hij heeft heel veel verschillende functies. Dat past goed bij het voedselbos”.

Nachtvlinders: Twee wapendragers (lijken op een berkentakje) en een bonte brandnetelmot,

Je bent kind van een bioloog. Hoe neem je dat mee in het voedselbos?

“Als stadsecoloog in Haarlem hield mijn vader zich bezig met de samenhang tussen planten en dieren in de stad. Ik kijk ook naar het voedselbos als totaalsysteem. Ik ben niet alleen met plantjes bezig; als ik een beestje zie dan wil ik die ook op naam brengen. Ik neem wel eens mijn vlinderkist mee: een val waarin je de dieren ‘s nachts levend vangt. ’s Ochtends kun je zien welke soorten er zitten, en hoeveel. Je kunt aan de soorten zien welk seizoen het is, want in elke periode zijn er andere soorten actief. En de soorten zeggen ook iets over wat voor planten er in de buurt zijn. Stippelmotten zitten bijvoorbeeld op fruitbomen, bijvoorbeeld de appel. Dan noem je dat spint. Een boer houdt daar niet van, die ziet vooral schade. Maar een bioloog ziet de vlinders, en de vogels die op de rupsen afkomen. Je kijkt breder. En er blijven genoeg appels over voor ons.

Nachtvlinders: Appeltak, Witte tijger, Gerande spanner, Groot avondrond.

Wil je nog iets anders kwijt?
“Ik vertel graag aan mensen over het voedselbos en wat ik hier doe. Op mijn werk weten ze dat ik hierheen ga en ik kan mijn werk vanuit het voedselbos doen. Soms word ik gebeld voor mijn werk terwijl ik hier op het land sta. Dan zeg ik, ik bel zo terug, ik ben nu met planten bezig. Diegene vraagt dan wel eens ‘o, met welke plant dan? ‘ Laatst noemde ik Hyssop. En die persoon ging toen opzoeken wat Hyssop was. Dat voelt als een mooie spin-off: als je vanuit je hart praat over dingen die jij leuk en belangrijk vindt, dan heeft dat een bepaald effect op anderen. Soms bij mensen van wie je het niet verwacht. Dat vind ik heel leuk”.

Vogelen

Tue, 06 May 2025 05:43:29 GMT

Torenvalk , foto: CC

Er komen steeds meer vogels in ons voedselbos. Een genot om naar te kijken vanuit het keukenraam, en een heerlijk geluid om ‘s ochtends mee wakker te worden. Ze bestrijden bovendien de plagen in het bos, door larven, luizen, kevertjes en woelmuizen te eten. Daarom willen we graag dat vogels zich hier thuis voelen, of ze nu op doorreis zijn, komen broeden of hier permanent wonen.

Er staan in het voedselbos een heleboel verschillende planten, die ieder weer andere beestjes, besjes en zaadjes te bieden hebben. Daardoor is er veel voedsel voor verschillende vogels. Schuil- en nestplekken vinden ze op rommelige plekjes waar takjes en blaadjes blijven liggen, en stekelige struikgewas, waar andere dieren en mensen niet kunnen komen. Roofvogels willen juist een hoog uitkijkpunt om prooien te kunnen spotten.

Kauw , steenuil, tjiftjaf, , g rote bonte specht, foto's: CC

Voederplekken en nestkastjes kunnen een manier zijn om de vogels extra te verleiden bij ons te komen wonen. Via V ogelbescherming Nederland kwamen we terecht bij de lokale experts op dit gebied: de Vogelwerkgroep Losser . Deze groep vrijwilligers, die gek is van vogels, is in het broedseizoen vaak voor dag en dauw uit de veren om vogeltellingen te doen. Je hebt voor het tellen van broedparen meerdere waarnemingen nodig wat het vak best ingewikkeld maakt. Om het leuk en simpel te maken lopen we in het jonge voedselbos samen een rondje en noteren gewoon wat we zien en horen . Dat wil zeggen: wat deze mannen allemaal horen en zien. Het is onvoorstelbaar hoe zij al kletsend en wandelend tjiftjafs, duiven en vinken onderscheiden.. En je ook nog weten te vertellen uit welke richting.

Wij lopen erachteraan voor spek en bonen en ‘luisteren’ mee met Merlin Bird ID . Deze app analyseert het vogelgeluid en geeft aan welke vogels je waarschijnlijk hoort. Ook kun je een vogel opzoeken, bekijken en horen welke geluiden hij maakt, superleuk.

Foto's patrijs , vink : CC. Overige foto's: Jessica van Bossum, Maud Aarts, Dagobert Bergmans.

We zijn in 2024 gestart met de vogeltellingen en houden een lijst bij van de resultaten. Het zijn vooral de algemene soorten die hier rondvliegen: merels, mussen, mezen, vinken, duiven, tjiftjafs, eksters en kauwen. Elk jaar zijn er daar minder van in de regio. Op de vele muizen in het veld komen roofvogels af, zoals buizerd, torenvalk en sperwer. In de avondschemer zien we kleine steenuiltjes en een grotere kerkuil, die flinke braakballen en veel poep achterlaat. Langs de beek zijn ijsvogels gespot, en een grote gele kwikstaart.

Bij elke wandeling door het bos vliegen de fazanten op, luid en kleurrijk. We hebben al vaker een jonge fazant aangezien voor een patrijs. Patrijzen zijn best bijzonder. Ze hebben veel beschutting nodig, en die is in de omringende weilanden niet te vinden. Dit voorjaar fladderden steeds in hetzelfde gebiedje twee grijze bolletjes op... te snel om goed te bekijken, laat staan om er een foto van te maken. Peet, de jongste expert in vogelwerkgroep van Losser, had wel belangstelling om die bolletjes eens te bekijken. Tijdens onze vogelwandeling lieten ze zich niet zien en ook toen we na de koffie speciaal naar ze op zoek gingen was er geen spoor te bekennen.. Maar toen we het eenmaal hadden opgegeven en terug op huis aanliepen: bingo! Peet bevestigde dat het twee patrijzen betreft. Welkom beste patrijzen! Jullie aanwezigheid voelt als een groot compliment.

Bijna klaar met planten

Fri, 07 Mar 2025 13:03:37 GMT

Foto's: Jessica van Bossum, Maud Aarts, Rebke Klokke , Harriet Kwekkeboom

De eerste lenteknopjes zijn weer zichtbaar, na een druilerige en grijze winter. Liefst hadden we het plantseizoen stilaan afgerond. Helaas is een deel van het land nog steeds te nat om in te planten. Juist op deze stukken heeft een deel van de planten het loodje gelegd, en moet vervangen.

Na twee jaar zien we dat zo'n 15% van de bomen en struiken het niet overleefd heeft. Dat is, vergeleken met andere voedselbossen, een heel mooi resultaat, zeker gezien het extreme weer. Maar de verschillen tussen de percelen zijn groot: Aan de beek en rondom het erf is er 3 tot 8% uitval. Maar in de Bongerd, op de delen die dramatisch nat geweest zijn, heeft tot wel 20% van de boompjes het niet gered. Voor de laanbomen langs de entree is dat zelfs 30%. Je kunt aan de uitval precies zien waar het water blijft staan. Wij balen daar enorm van. Hadden we die drainage maar meteen gerepareerd toen we er doorheen groeven…

We worden met onze neus op de feiten gedrukt: de weersomstandigheden worden extremer. We zullen voorbereid moeten zijn op zowel warme, droge jaren als op hevige, langdurige regenval. Dat betekent water opslaan én afvoeren wanneer nodig. Verder met het verbeteren van de bodemstructuur, zodat deze meer vocht kan opnemen en vasthouden. En we passen de beplanting aan: Pruimen, amandelen, perziken houden absoluut niet van natte voeten. De bomen langs de entree die het wel overleefd hebben koesteren we, maar wat dood is vervangen we door hazelnoot en meidoorn, die iets minder gevoelig zijn voor nattigheid. Een deel van deze vervangers moet de komende weken nog geplant worden.

We hebben deze winter al wel enorme aantallen pionierbomen en inheemse heggen geplant. Die pioniers zijn snelle groeiers zoals elzen, wilgen, populieren en berken die gaan helpen om het bos op gang te krijgen. Daartussen zetten we lijsterbes, Gelderse roos, kornoelje en meidoorn met hier en daar een forsythia, olijfwilg, liguster en boerenjasmijn. Van het vroege voorjaar tot ver in de zomer geven die mooie bloemen en een heerlijke geur. Voor de insecten, maar vooral voor ons.

Vier plantdagen, zo’n 35 planters en een stuk of acht vrijwilligers die ons elke vrijdagochtend komen helpen: Samen hebben we toch al bijna 6000 bomen erbij geplant. Dank ook aan Irene van Peach Plantbased Kitchen , die ons trakteerde op een heerlijke lunch en ander lekkers tijdens een van de plantdagen. Wat is het gezellig, inspirerend en bevredigend om met zovelen van jullie op het veld te staan, en de wereld een stukje mooier te maken!

Waterkelders

Thu, 20 Feb 2025 13:03:45 GMT

Foto's: Dagobert Bergmans, Maud Aarts, Jessica van Bossum

Om hete, droge zomers te kunnen overbruggen hebben we een grote voorraad schoon water nodig. Een betere bestemming voor de twee enorme voormalige mestkelders kunnen we ons niet voorstellen. Samen met onze installateur hebben we een plan uitgewerkt om deze watervoorraad ook te gebruiken voor het doorspoelen van de toiletten én voor de verwarming van de gebouwen. Drie vliegen in één klap!

Water valt er gemiddeld genomen genoeg in Nederland. Heerlijk helder regenwater, het beste water voor onze planten, nog beter dan grond- of kraanwater! Alleen, het valt niet altijd wanneer de planten het nodig hebben. Om een watervoorraad op te bouwen verzamelen we het regenwater van de dakgoten en van de bestrating op het erf. Voordat het in de waterkelder verdwijnt zorgen we dat blad en zand worden opgevangen. Omdat er ook veel klein, vooral organisch stof in het water zit wordt het daarna nog door een helofytenfilter geleid. Zo zorgen we dat het water schoon is en de druppelleidingen niet verstoppen.

We hebben de waterkelders met elkaar verbonden en een lus van waterbuizen aangelegd door het voedselbos. Tezamen vormen deze een circuit waarin het water continu rond stroomt en zo warmte ‘uit de bodem ophaalt’, als bron voor de warmtepomp. In de zomer gebruiken we dit water als koeling en wordt er weer warmte in de bodem gestopt. De lus, een leiding van 500 meter, dient niet alleen om warmte uit te wisselen met de bodem, maar ook als aanvoer voor de druppelslangen in de verschillende delen van het voedselbos.

Eigenlijk zijn het vrij eenvoudige principes, maar al met al is de aanleg toch een heel project. Vóór de zomer van 2024 leggen we de buitenlus en druppelirrigatie aan, voor het geval het regenachtige weer tóch omslaat naar droogte. Dat blijkt achteraf niet nodig. Het echte werk moet dan nog beginnen: de grote schoonmaak van de kelders zelf. Bij de koop zijn de kelders ‘zuigleeg’ opgeleverd. Onderin blijft een laag van voornamelijk zand achter. Stel je voor: al die koeien die wat zand tussen de klauwen mee de stal in nemen, jaar in jaar uit. Dat verdwijnt allemaal de kelder in. Voor het grootste deel kan dit eruit worden geschept met een graafmachine; voorzichtig de betonnen mestplaten van de kelders af tillen en vervolgens met de bak over de bodem van de kelders schrapen. De machines kunnen niet overal bij, dus trekken we de regenpakken en laarzen aan om met scheppen, bezems, emmers en hogedrukspuit de kelder aan te pakken. Het hele gangenstelsel moet schoon. Best ingewikkeld, door de hoogteverschillen in de vloer van de kelders. Uiteindelijk komt er een grote stofzuiger aan te pas om de laatste restanten eruit te krijgen.

Voordat de vloer boven de waterkelders dichtgestort kan worden zijn er nog wat aanpassingen in die kelders nodig. Het water mag immers nergens stilstaan; er moet steeds uitwisseling zijn met de bodem. Met een pomp wordt gezorgd dat het circuit steeds in beweging is. Dus hier en daar metselen en elders gaten boren of wanden weghalen, om te zorgen dat er een doorlopend circuit ontstaat. Het is bijna jammer dat je er niets meer van kunt zien. Uiteindelijk wordt er een vlakke vloer over de roosters gestort. Dat is een prima werkruimte waar we straks mooi de oogst naar binnen halen.

Boerenvuur over samenwerken

Wed, 12 Feb 2025 07:22:48 GMT

Foto's: Toekomstboeren

Een boerderij van 25 hectare. Dat is groot genoeg voor een volwaardig landbouwbedrijf waar op termijn meerdere inkomens uit te halen zijn. Wij hebben onze handen vol aan het ontwerpen, aanplanten en op gang helpen van het voedselbos, en de eerste oogst. Voor een rendabel voedselbos is meer nodig: De enorme variëteit aan fruit, noten, (thee)kruiden, groenten en specerijen moet verwerkt en aan de man gebracht worden. We zoeken mensen die daar brood in zien. Hoe vinden we die mensen? En hoe geven we vorm aan de samenwerking? Over deze vragen organiseerden we, samen met Toekomstboeren , een Boerenvuur. Op 25 januari verzamelden zich zo’n 14 mensen op het erf, om samen te brainstormen en ervaringen te delen. Het was een bont gezelschap van boeren, tuinders en anderen uit verschillende delen van het land en noabers uit de buurt. Na een rondleiding en samen bomen planten begon het gesprek rond het vuurtje. Dat leverde diverse inzichten. Zoals het belang van investeren in ons lokale netwerk, waardoor mogelijke partners óns steeds beter weten te vinden. Voor agrariërs is lange-termijn zekerheid van grondgebruik belangrijk. En een woonplek (die wij op het erf niet kunnen bieden).

De deelnemers zagen potentie door de grote schaal van het voedselbos, met grote hoeveelheden oogst en een enorme diversiteit aan producten. Ook zijn er straks faciliteiten op het erf, waar de melkveestallen worden omgebouwd tot opslag, en verwerkingsruimte, proefkeuken en een boederijwinkel. Hier kunnen straks agro-ecologische initiatieven uit de buurt op aanhaken.

De ideeën en observaties die naar boven kwamen zijn voor ons een mooie aanzet voor het nadenken over een lange-termijn visie op hoe verschillende partijen (boeren, verwerkers en klanten) zich kunnen verbinden en samenwerken om het voedselbos tot een succes te maken.

Op de kwekerij is al een begin gemaakt met samenwerking. Jessica: “Die kwekerij is veel te groot voor mij alleen. Het zou geweldig zijn om dit met andere ondernemers uit te bouwen en, bijvoorbeeld als coöperatie, gezamenlijk planten op te kweken en verkopen.” Drie kwekers-in-spé gaan dit jaar al aan het werk op de kwekerij, en samen gaan we kijken wat er ontstaat. Daarnaast is er zo'n halve hectare beschikbaar voor bijvoorbeeld een tuinderij. “Het gaat mij erom dat er landbouw komt die de biodiversiteit, boven én onder de grond, doet opbloeien.” Ook interesse? Stuur Jessica een berichtje.

Dit is Stach

Thu, 16 Jan 2025 13:04:08 GMT

Sinds de herfst van 2024 werkt Stach drie dagen per week mee in Voedselbos Glanerbeek. Hij is hier helemaal op z'n plek.

Foto's: Rebke Klokke , Harriet Kwekkeboom, Maud Aarts, Jessica van Bossum

Stach is opgegroeid in de Achterhoek, heeft veel gereisd en op verschillende plekken rondgefladderd, maar komt toch steeds graag terug naar het kleine dorpje Toldijk.

"Ik ben opgeleid als grafisch vormgever, maar ontdekte al snel dat stilzitten achter de computer niks voor mij is." Hij ging buiten aan de slag en werkte een aantal jaren aan het onderhoud van een landgoed. "Ik kreeg steeds meer interesse in permacultuur en voedselbossen. Een voedselbos vind ik fascinerend, want je kunt er zoveel kanten mee op: voeding, fermenteren, een natuurlijke leefomgeving voor mensen en dieren, educatie, werken aan het opbouwen van een veerkrachtig systeem voor de toekomst.." Voedselbosboer zijn spreekt hem aan, de veelzijdigheid ervan. "Je bouwt mee aan een toekomst, dat miste ik bij het landgoed. Daar werk je aan het onderhoud van iets bestaands. In een voedselbos werk je aan groei, aan planten die zich gaan ontwikkelen tot bomen en ook de komende generaties kunnen voeden." Zelf heeft hij ook een klein voedselbosje waarin hij met heel veel plezier loopt te klussen: hij heeft er een sauna, pizza oven en een boomhut gebouwd.

Vorige zomer kreeg hij de tip om bij Voedselbos Glanerbeek te gaan kijken. "Ik was op zoek naar een plek waar echt iets opgebouwd wordt, en dat gebeurt hier. Want dit is wel een iets groter voedselbos dan wat ik thuis heb!" Er stonden hier koeien, in een vorm van landbouw waar hij weinig toekomstperspectief in ziet. Nu groeit er een diversiteit aan planten die gezonde voeding gaan bieden. Echt een transitie. Het is fascinerend om zo met de toekomst bezig te zijn. Bijvoorbeeld de laan met Pecan-notenbomen, die pas over 200 jaar met pensioen gaan. Hij is heel benieuwd naar het voorjaar, dat heeft hij hier op dit terrein nog niet meegemaakt. En naar de boompjes waar hij nog nooit iets van geproefd heeft, zoals de pawpaw.

Het valt Stach op dat veel mensen geen of een negatief beeld hebben van de toekomst, wat hij een groot gemis vindt. Mensen die met voedselbossen werken zijn bezig met iets ‘voorbij’ hun eigen leven, ze werken niet alleen voor nu, maar ook voor later, dat heeft een spirituele waarde. En tegelijk is het heel praktisch: je produceert voedsel.

Het leukste aan het werk vindt Stach dat je kunt kiezen wat je wilt doen. En: geen dag is hetzelfde. Zelfs al doe je hetzelfde werk, dan is het weer steeds anders. Werken met een groep vrijwilligers is leuk, lekker kletsen met elkaar terwijl je bezig bent. Maar in je eentje werken is ook fijn, in je eigen ritme, je hoofd leegmaken: meditatie en sportschool in één. "Maud, Dagobert en Jessica zijn heel goed in het werken met vrijwilligers op deze plek, mensen kunnen zich hier echt op een prettige manier nuttig maken."

Het sterke van een voedselbos vindt hij de oneindige mogelijkheden: behalve voedsel zijn er ook medicinale toepassingen, cosmetica, je kunt er kinderen les geven, wandelen, picknicken... Zelf wil hij zich op voedselverwerking gaan richten, maar ook op onderhoud. "Bij onderhoud maakt het veel verschil of je onkruid weghaalt uit een bloemenborder die elk jaar eender is, puur esthetisch, of bij een boompje met het doel dat het gaat groeien en voedsel gaat produceren."

Voedselboscast: editie Glanerbeek

Mon, 09 Dec 2024 15:47:20 GMT

Al drie seizoenen luisteren we trouw naar de Voedselboscast : een podcast gemaakt door Marieke Karssen en Frank de Gorter van vereniging Voedsel uit Het Bos . In de 60ste aflevering zijn we zelf te gast. Een hele eer! Frank zoekt ons op in het voedselbos. Na een korte wandeling over het land installeert hij alle apparatuur: een wirwar aan draden, microfoons, koptelefoons en mysterieuze kastjes wordt uitgestald op de keukentafel en verbonden tot een werkend geheel. Marieke sluit virtueel aan vanuit haar voedselbos in Frankrijk.

Als de honden eenmaal bekomen zijn van de opwinding en de rust is weergekeerd kan het gesprek beginnen. Dat gaat over samenwerking, leren door doen, maar bovenal over de geneugten en uitdagingen van het voedselbosboerenbestaan. Luister zelf maar..

Weg met dat worteldoek!

Sat, 30 Nov 2024 16:03:41 GMT

Toen ik in 2015 een cursus permacultuur deed kwam ik in aanraking met allemaal nieuwe literatuur en filmmateriaal over planten, tuinen en landschappen. Er ging een wereld voor me open die heel vanzelfsprekend voelde en super positief: We kunnen een bijdrage leveren! Het boek Creating a Forest Garden van Martin Crawford werd me onder de neus geschoven en we keken de film A Permaculture Orchard. Hier legt Stefan Sobkowiak in uit hoe hij een boomgaard met vele soorten fruitbomen, struiken én vaste planten in rijen sorteert, niet naar soort, maar naar oogstperiode. Hij probeert hierin met hulp van insecten en vogels een ecosysteem op poten te zetten om de WOW in voedsel terug te brengen, hmmm! Een minpunt in de film is wel dat Stefan worteldoek gebruikt rondom de boomstammen, omdat hij de jonge aanplant op die manier een kick-start wil geven. Hij laat zien dat het vocht wel door het worteldoek heen sijpelt naar de plantwortels… maar plastic, dat wil je toch niet?

Toch gebruiken wij voorjaar 2023 ook het geweven plastic worteldoek bij de aanleg van de Bongerd. Aan beide kanten van in totaal 6 km bomen en bessen zetten we 50 cm doek vast met nietjes in de bodem. Daar brengen we een flinke laag housnippers op aan. Het doek met de snippers houdt het vocht in de bodem en geeft de jonge aanplant een flinke voorsprong op de grasmat. Dachten we. Het is met zoveel bomen namelijk niet te doen om de grond rondom de stammetjes met de hand vrij te houden van gras en onkruid. Je wil niet met een schep of schoffel per ongeluk de boomwortels beschadigen. Dus moet je de grassen en kruiden die juist hier flink vast lijken te zitten uittrekken...

In datzelfde jaar krijgen we al spijt van de methode met het worteldoek. De bomen en struiken doen het goed, maar het is nauwelijks nog te zien waar het doek ligt. Gras, melde en distels zijn er dwars doorheen gegroeid. Die beschermen in de zomer de hele jonge planten wel tegen de warme zon, maar ondergronds concurreert het gras met de wortels van de bomen. Aan het einde van de zomer komt het gras zo hoog dat de takjes en blaadjes van de kleinere planten erin verdwijnen, en soms zelfs naar de grond worden getrokken, waardoor de nieuwe aanplant geen licht en lucht meer krijgt. Hoe krijgen we alle plantjes los uit de wurggreep van dat gras? Moeten we maaien, trekken, of verder afdekken? Maaien is niet wenselijk omdat je zo misschien het worteldoek beschadigt en microplastics in het milieu verspreidt. Maaien maakt gras ook sterker en dat wil je zo dicht bij de planten juist níet. We zien veel kweekgras dóór het doek heen wortelen. Trekken is veel werk, maar ook zinloos omdat elk stukje wortel terug groeit tot een nieuwe kluit kweek. Door al die witte worteltjes raakt het worteldoek ook problematisch vastgehecht aan de bodem. Het wordt steeds pijnlijker. Ik had niet tegen mijn principes in met plastic moeten gaan werken. Eruit met die troep, voor het nog erger wordt!

Het weghalen is een gigantische klus. We zijn er dit voorjaar mee begonnen en het is nog steeds niet klaar. Er ligt een flinke hoeveelheid organisch materiaal op het doek, nat en zwaar. Dat materiaal is kostbaar en moet terug bij de bomenrij. Maar eerst het doek lostrekken. Het zit vast met de nietjes, maar ook met worteltjes, hele kluiten blijven aan de onderkant plakken. Vele vrijwilligers hebben hun krachten losgelaten op deze klus, pfff. Als het weer en vooral de bodem het toelaat, komt de shovel erbij kijken om het doek los te trekken en zo de ruggen te sparen. Als het doek eenmaal omgekeerd is dan schoffelen of steken we de wortels en kluiten eraf. Soms makkelijk, hele tapijten waar je je laars op kan zetten en roetsj, trekken maar! Andere keren is het zwaar en frustrerend. Een container vol plastic rollen worteldoek is inmiddels afgevoerd. Ook dit is onderdeel van het experiment, je maakt fouten! Door hierover te schrijven hoop ik dat andere grootschalige voedselbossen afzien van de methode met plastic. Het gebruik van gerecycled karton is geen goed alternatief, daarover een volgende keer meer. Vooralsnog zijn we wel heel tevreden over het inzaaien van een mengsel van diverse kruiden en komend groeiseizoen 2025 gaan we tussen de rijen verder experimenteren met pletten, maaien, mulchen en doorzaaien.

Dit is Wilfried

Sat, 23 Nov 2024 16:06:20 GMT

Wilfried is onze eerste vrijwilliger. Vanaf herfst 2022 komt hij wekelijks meehelpen in Voedselbos Glanerbeek. Wilfried woont in Glanerbrug en is een jaar of vier geleden met pensioen gegaan. Van jongs af aan is hij met tuinen en met groenten kweken in de weer geweest. Behalve in zijn eigen biologische groentetuin is hij ook als vrijwilliger actief in de groentetuin van Bouwhuis, een instelling voor geestelijk en lichamelijk gehandicapten in Enschede. Hij hoorde van anderen dat er een voedselbos zou starten in Glanerbrug en was meteen geïnteresseerd. Als Wilfried niet op de fiets door Europa of Azië zwerft, is hij elke vrijdag in het voedselbos te vinden, onverstoorbaar aan het werk.

Buiten bezig zijn, lekker in de frisse lucht, dat is wat hij het leukste vindt aan werken in het voedselbos. Zien wat groeit en bloeit, samen aan de slag met andere mensen. Voordat hij hier begon wist hij natuurlijk wel dat er meer eetbare planten zijn dan wat in een groentetuin staat, maar had hij eigenlijk nog geen kennis over voedselbossen. Hij ziet wel de overeenkomsten met biologische groentetuinen: in geen van beiden gebruik je bestrijdingsmiddelen of kunstmest. Het verschil is bijvoorbeeld dat je in voedselbossen niet gaat spitten, en geen mest gebruikt, en in biologische groentetuinen wel. Sinds hij actief is in het voedselbos merkt hij dat je er vaak over leest in de media: het lijkt wel of heel Nederland met voedselbossen bezig is!

Hoe ziet hij het voedselbos veranderen? “Het was hier heel kaal in het begin, en er wordt dan niet gemaaid, dus dan groeit het op sommige stukken redelijk dicht. De boompjes die er zijn geplant zijn nu nog klein, je ziet nog geen verschil in hoogte tussen struiken en bomen, maar dat zal natuurlijk gaan veranderen. De voorste stukken, dicht bij de weg, de Bongerd, daar staat alles duidelijk op rijen, dat zit iets meer tegen het reguliere aan. Het voedselbos als geheel zal iets worden wat je nog nooit gezien hebt, dat is heel spannend: het resultaat moet nog komen.”

Wat hij aan oogst heeft geproefd zijn tot nu toe meestal bekende gewassen, vooral bessen en ander fruit, de meeste andere, onbekendere gewassen hebben meer tijd nodig om oogst te gaan leveren. Behalve aan het voedselbos werkt Wilfried ook mee aan de kwekerij, bijvoorbeeld met het opbouwen van de tunnelkas twee jaar geleden.

Wilfried merkt dat veel mensen onwennig staan tegenover het idee van een voedselbos, het is bij velen onbekend, nog niet geland eigenlijk. Zelf zegt hij: “Als ik 15 jonger en vitaler was, zou ik misschien ook wel instappen in het voedselbos, bijvoorbeeld als biologisch tuinder.”

Ondertussen op de kwekerij

Thu, 10 Oct 2024 10:13:02 GMT

Er is in de afgelopen jaren al heel wat opgebouwd op de kwekerij. Er staat een tunnelkas, er zijn koude bakken, en een container voor opslag van de nodige gereedschappen, kratten, trays, potten, bamboestokken en andere materialen. Op meerdere bedden staan gezonde moederplanten die voor zaden, stek- en entmateriaal zorgen. Stukje bij beetje ontginnen de varkentjes het weiland, zodat meer plantenbedden aangelegd kunnen worden. Ook een watervoorziening is aangelegd: druppelslangen in de boomrijen en plantenbedden, en door het veld verspreid een aantal tappunten om met de tuinslang water te kunnen geven. Het systeem is nog niet getest, want water kwam er genoeg uit de hemel dit afgelopen jaar.

Ook de plaagdierbestrijding is dik op orde. In de moederbedden duiken geregeld gaten van een woelmuis of mol op. Die kunnen schadelijk zijn voor de wortels, maar zorgen er ook voor dat er water en lucht in de bodem komt. Het is geen toeval dat de steenuil vaak op de kwekerij te vinden is. Zelfs in dit extreem natte jaar zijn slakken nauwelijks een probleem. De loopeenden eten er hun buik aan vol. Maar ook muizen, kikkers en padden scharrelen tussen de plantenpotjes een glibberig maaltje bij elkaar. En ik vind volop (cocons van) gaasvliegen, die helpen om de bladluis eronder te houden.

De in 2022 en 2023 gezaaide en geënte bomen en struiken staan inmiddels allemaal in de vollegrond: ofwel om verder op te kweken, ofwel ze hebben een plekje gekregen in het eigen voedselbos. Ook hadden we bij de aanleg van de Bongerd dubbel zoveel struiken geplant van de zwarte bes, honingbes, krent en appelbes, om ze te kunnen verkopen. We gebruiken nu een groot deel van deze planten om gaten elders in het voedselbos op te vullen.

Veel van de randvoorwaarden zijn nu op orde. Toch blijkt de ambitie voor de kwekerij groter dan ik in mijn eentje aankan. Zaaien, stekken en enten is relatief snel gedaan, maar het verspenen, uitplanten, wieden, snoeien en zaden oogsten kosten meer tijd dan er uren in de dag zijn, naast het werk in het voedselbos en verbouwingsactiviteiten. Het kweken staat daarom op een laag pitje. En er is ruimte voor anderen met kweek-ambities. Twee kandidaten hebben zich al gemeld: zij gaan ieder een strook in gebruik nemen voor het opkweken van fruitbomen en vaste (medicinale) kruiden. Het zou zomaar het begin kunnen zijn van een samenwerking van kwekers die infrastructuur, kennis en inspiratie delen. Interesse? Neem contact op!

Plukken plukken plukken!

Thu, 15 Aug 2024 11:47:35 GMT

Nadat de honingbes het oogstseizoen heeft afgetrapt, zijn al gauw de volgende bessen aan de beurt. Rode aalbessen hangen als robijntjes tussen het groen. Ook (of juist?) waar de struiken groeien in de beschutting van distels en gras is er flinke oogst. De struiken met zwarte en witte bessen hangen nog voller: de vogels geven de voorkeur aan rood en laten deze bessen hangen als ze de keus hebben.

Foto's: Jessica van Bossum, Maud Aarts, Dagobert Bergmans

We zijn erg dankbaar voor onze vrijwilligers die ijverig meehelpen om de bessen van de struik te halen. De eerste week halen we de bessen in hele trosjes van de struik. Ze blijven dan langer vers. Maar omdat we ze meteen verwerken zitten we daarna keuvelend met z’n allen rond de keukentafel te rissen. Gezellig, maar we kunnen de hoeveelheden nauwelijks aan. Het gaat sneller als we de bessen al tijdens het plukken van de takjes rissen. Als we schoon werken kunnen de bessen daarna zó de pan in.

Half juni plukken we de eerste Taybessen: een grote en smakelijke kruising tussen een braam en framboos. Lekker! Een paar weken later zijn ook de eerste kruisbessen rijp, en de verrukkelijke Jostabes: een kruising tussen zwarte bes en kruisbes. De oogst per plant is bij deze bessen nog niet zo groot. In juli hebben we al meer dan honderd kilo geplukt maar is nog lang niet alles geoogst. We improviseren een plukdag: Bezoekers mogen zoveel plukken als ze willen en de helft van de oogst gratis mee naar huis nemen. De andere helft gaat de verwerking in.

Ook de eerste fruitbomen geven oogst: handenvol zoete pruimen, twee emmers sappige abrikozen en af en toe een moerbei. Eind juli zijn ook de eerste appelbessen (Aronia) rijp: De jonge planten bezwijken zowat onder het gewicht van de grote trossen ronde zwarte vruchtjes – soms wel een halve kilo per tak. De appelbes is oergezond en wordt aangeprezen als superfood. Er zit, naast veel vitamines en antioxidanten, ook veel tannine in, waar je een droge mond van krijgt. Inmiddels is de bramenoogst flink op gang, en hangen de eerste rijpe nashiperen en appels aan de tak.

In de keuken gaat het avontuur verder. We experimenteren met siroop en fruitleer, en met shrub, een verfrissende limonade die drie weken houdbaar is in de koelkast. Wat we niet meteen kunnen verwerken wordt ingevroren voor later gebruik, of gedroogd. Vooral de appelbes doet het goed in de voedseldroger. Maar verreweg het meeste fruit belandt in een potje. Tot diep in de nacht staan we boven de pannen om de oogst van de dag om te toveren in jam. We testen verschillende recepten om de beste smaak en textuur te vinden. De jam wordt kort gekookt om zo veel mogelijk van de natuurlijke smaak en voedingswaarde te bewaren. Of de jam dan goed dik wordt (geleren) hangt af van de balans tussen suiker, pectine en zuur, en die verschilt per fruitsoort. Uitproberen dus hoeveel suiker en pectine erbij moet. De jam gaat in gesteriliseerde potten, krijgen een provisorisch etiket en gaan dan in de winkelkast-aan-huis, waar bezoekers en voorbijgangers een potje kunnen kopen. De prijs? €1,25 per 100ml. Dan hebben we in ieder geval het potje, de suiker en de arbeid eruit. Het kan nog niet helemaal uit, maar we hebben de smaak te pakken.

Vroege bes

Thu, 06 Jun 2024 11:45:10 GMT

Druk bezig met de aanplant zou je bijna vergeten dat er al van alles geoogst kan worden. Net als vorig jaar plukken we ook deze lente weer vlierbloesem voor limonade en champagne. Ook van de seringen maken we siroop – en taart. Maar de bessenoogst komt ook steeds meer op gang.

Vorige zomer werden we overvallen door de zwarte bessen, die een paar maanden na aanplant al vol hingen. Dit jaar zijn we beter voorbereid, maar worden we half mei toch verrast door de honingbessen die volgens de boekjes pas in juni rijp zijn. De blauw bedauwde bessen hangen in trossen verstopt onder de bladeren – daardoor lijken de vogels ze over het hoofd te zien. Het is voor ons even zoeken naar het juiste oogstmoment: honingbessen moeten één tot twee weken aan de tak afrijpen nadat ze donkerblauw kleuren. De kunst is om ze eraf te halen voordat ze op de grond vallen. Proeven en plukken lijkt ons de beste methode. Al doende raken we meer bedreven.

Alles wordt gewogen en gekeurd. Wat opvalt is het grote verschil in opbrengst tussen de rijen. Waar we in de ene rij 400 gram van de planten halen, plukken we in een andere rij kilo’s bessen. Deels zal dat komen door de verschillen tussen de vier rassen die we hebben staan (Aurora, Boreal Beast, Boreal Beauty en Honey Bee). Het ene ras is productiever dan het andere, of net op een ander moment plukrijp. Maar standplaats zal ook een rol spelen: sommige rijen hebben meer wateroverlast gehad. Ook wat smaak betreft zijn er verschillen: het ene ras is wat zuurder, het andere aromatischer of zoeter. De smaak doet denken aan een wat zure bosbes. Bij verwarming proef je een vleugje mango.

De oogst verwerken we tot jam, sap en siroop, en een deel vriezen we in voor latere experimenten. Ook gooien we ze in de voedseldroger: dat is geen onmiddellijk succes. De sappige bessen doen er een eeuwigheid over om hun vocht af te geven. Al is het resultaat erg lekker: een friszuur rozijntje.

Het handmatig oogsten kost veel tijd en het vergt ervaring om perfect rijpe bessen te plukken. Op YouTube vinden we filmpjes van allerlei mechanische oplossingen. Van thuis omgebouwd handgereedschap waar je de struiken mee leegschudt tot enorme oogstmachines die langs de planten rijden en de bessen schoon in bakjes blazen. Ergens daartussenin lijkt ons wel wat. Nu nog een handige klusser die dit in elkaar wil knooien*. Zin an? Je weet ons te vinden!

* Twents voor iets wat het midden houdt tussen knutselen en klooien

Groeizame Lente

Fri, 31 May 2024 10:44:17 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Dagobert Bergmans, Maud Aarts, Jessica van Bossum

Na de extreem natte winter is het toch gelukt om al het plantgoed voor seizoen 23-24 de grond in te krijgen. En daarna.. gaat het los!

In februari staat de stal nog vol met potplanten. Planten in potten kunnen nog een tijd bewaard, wat goed uitkomt, omdat het op sommige plekken nog steeds te nat is om te planten. Met de vrijwilligers poten we het laatste wortelgoed: Windsingels rondom het veldkavel, een inheems natuurbosje op de heuvel naast de vers gegraven vijver, en waterminnende bomen en struiken in op de natste plek in de Bongerd, waar we een wadi hebben gegraven: een ondiepe plas die volloopt bij veel regen, om dan weer droog te vallen. Hier staan planten die daar goed bij gedijen, zoals gagel (Myrica gale), berk (Betula pendula), els (Alnus Glutinosa) en vuilboom (Frangula alnus).

Nu het planten achter de rug is gaan we verder met de nazorg. De hazen en reeën zijn, zo aan het eind van de winter, hongerig. De jonge aanplant biedt een welkome aanvulling op hun karige dieet. Ook stekels en doorns schrikt ze niet af, en de kleinste reetjes wurmen zich door het reeënhek. We hebben nog wat werk om alle planten van boombeschermers te voorzien. Daarnaast voorzien we de planten van karton en snippers. We hebben geleerd van vorig jaar, toen het karton na een paar regenachtige maanden al vergaan was, dus we leggen het nu twee, drie lagen dik. Er is genoeg: pallets vol karton in de stal, elke paar weken opgehaald bij de raw milk factory.

In april lopen de temperaturen op. Het gras schiet binnen een week een halve meter omhoog. Het snipperen wordt een race tegen de klok om de kleinere planten niet te verliezen in de prairie.

De nieuwe aanplant slaat goed aan. Heerlijk om de zien hoe op de kale takken de eerste bloesems verschijnen, en ook de eerste vruchtjes zich vormen: amandelen, pruimen, nashi-peren, struikkersen. De meeste aanplant van vorig jaar heeft de winter, ondanks de langdurige natte voeten, goed doorstaan. De ene soort beter dan de andere: De rij peerlijsterbessen, die weken in een moeras hebben gestaan, staan er zielig bij. De zwarte bessen ertussen redden zich wel goed en dragen volop vruchten.

Langs de beek heeft het waterschap honderden inheemse bomen gepoot. Ondanks de aanzienlijke wildschade (want buiten het reeënhek) krijgt het beekbos hier al vorm. Minder leuk is de Japanse duizendknoop die overal omhoog schiet, en flink wat werk vergt.

Het kweekgras heeft in de Bongerd z’n weg door het worteldoek weten te vinden. Dat worteldoek zou er na een paar jaar uit gaan maar daar beginnen we nu al aan. Zes kilometer ligt er, een monsterklus. Met hulp van onze vrijwilligers zijn er nu toch een aantal rijen ‘schoon’ en met karton toegedekt. Dat werkt toch een stuk fijner. Weer wat geleerd..

Op de es groeit het gras harder dan de paarden kunnen grazen. Het sappige gras is rijk aan suiker en teveel is niet goed voor de paarden. In een aantal van de paardenweitjes is ruimte voor andere teelten. Bijvoorbeeld groene bouwmaterialen (vlas, hennep) of verfplanten. Maar dat kan nog even wachten.

Op de andere percelen zijn we erg tevreden over de aanpak van het gras. In het beekbos en langs de es, waar we vorig jaar eenjarige groenbemesters zaaiden, ligt er nog een mooie laag mulch. Hier komt nog maar weinig gras op. Om dat zo te houden zaaien we tussen de rijen nu een mix van meerjarige kruiden en bloemen. Daarmee zorgen we ook voor voedsel en schuilplekken voor nuttige vogels en insecten. En we kijken nu al uit naar de aanblik van deze bloemenzee. In het Pröttelbos naast het erf is dit voorjaar een kruidenmix gezaaid, voordat we de boompjes gingen planten. Hier staan de phacelia, vlas (Linum usitatissimum) en huttentut (Camelina sativa) al te bloeien.

Het groeizame weer zet door in mei, met warme zonnige dagen afgewisseld door flinke regenbuien. Die regen is maar goed ook, want we zijn er nog niet aan de irrigatie toegekomen. Daar gaan we in juni vol mee aan de slag: Bij bijna iedere rij komt een druppelslang te liggen. De mestkelders staan vol met het regenwater van deze winter. Bij aanhoudende droogte kunnen we hiermee de planten de zomer door helpen. Genoeg te doen dus..

Varkentje ploeg

Sat, 13 Apr 2024 10:42:23 GMT

We schrijven wel vaker over de uitdaging van het omvormen van grasland naar voedselbos. Het ontginnen van dat grasland voor de kwekerij is zo mogelijk een nog grotere opgave. Hier wordt de grond veel intensiever gebruikt: de planten staan veel dichter op elkaar en er gaan steeds opnieuw planten in en uit. Daarnaast willen we het jonge plantgoed een goede start geven, zonder al te veel concurrentie van gras en ruigtekruiden, zodat ze binnen een jaar of twee kunnen worden verkocht.

Belangrijk dus om heel goed voor de bodem te zorgen. We kiezen er bewust voor om niet meer met zware machines het land op te gaan om te ploegen en frezen. Dat zorgt voor verdichting en schade aan het bodemleven. Spuiten is helemaal geen optie, en afdekken is niet te doen op een hele hectare.. Maar wat dan? Varkentjes!

Foto's: Rebke Klokke , Zoë Berry, Jessica van Bossum

We kiezen voor Bonte Bentheimers, een zeldzaam huisdierenras met een lange geschiedenis in deze regio. Ze werden vroeger in het bos rond Bad Bentheim gehouden, waar ze zich rond aten aan eikels. Het zijn robuuste varkens met een rustig karakter die zelf hun kostje bij elkaar kunnen scharrelen. Met hun sterke neus wroeten ze de aarde om op zoek naar plantenwortels, engerlingen en ander eetbaar goed. En zo ontdoen ze hun leefgebied van (kweek)gras en brengen ze lucht in de bodem.

Half april halen we bij de tuinen van Mergen Metz twee biggen van drie maanden oud.

Uit een krioelende kluwen van 13 modderige biggen worden, onder luid gegil, twee varkentjes voor ons gevangen. Oormerk erin, en dan achterin de Suzuki. Het stinkt al snel naar.. een zwijnenstal. Gelukkig duurt de reis niet heel lang. Thuisgekomen kruipen de varkentjes voorzichtig uit hun bench, hun nieuwe weitje in. En ze beginnen meteen te wroeten! Na twee weken hebben ze hun weitje kaal en is het tijd om de schrikdraad-omheining te verzetten. Het kweekgras vinden ze heerlijk en wroeten ze met wortel en al uit de grond. Distels en ridderzuring vallen duidelijk minder in de smaak.

We zijn blij met de varkentjes - niet alleen voor het omzetten van de grond. Je kunt niet anders dan vrolijk worden als ze op je af komen rennen met hun flaporen voor de ogen, of spetterend in hun modderbad. De dochters zijn er gek mee, en doen pogingen om de varkens te trainen. Misschien kunnen we ze dan ook inzetten in de bestrijding van de Japanse duizendknoop of reuzeberenklauw. Ook buren komen geregeld aanlopen om even te kijken hoe het met de dieren gaat - en de schillenbak te legen.

Het tweede plantseizoen gaat los!

Sat, 27 Jan 2024 15:46:38 GMT

Foto’s: Rebke Klokke, Jessica van Bossum, Ella van Kleunen, Dagobert Bergmans, Dille en Kamille

Deze winter is het voedselbos weer flink gegroeid, vooral dankzij de vrijwilligers die ons tijdens de plantdagen komen helpen om in één keer een heleboel plantgoed in de grond te zetten.

De aftrap van de plantdagen is op 17 november, met een groep ex-collega’s van Maud, van Mooi Noord-Holland. Met een touringcar en eigen catering komen zij een ochtend de handen uit de mouwen steken. Een week later hebben we bezoek van Dille en Kamille . Waar andere winkels druk zijn met Black Friday, vieren zij Green Friday: Op die dag gaan alle winkels én de webshop dicht, en de medewerkers samen naar buiten om bomen te planten. Team Enschede en Münster gaan bij ons aan de slag en samen zijn we in no-time door het plantgoed heen. Volgend jaar weer!

In de dagen en weken daarna volgen de plantdagen met vrienden, familie en vrijwilligers uit de buurt, steeds op vrijdag en zaterdag. De start is rond 9.30 met koffie en een uitleg. Rond lunchtijd staat er een warme lunch klaar, liefdevol verzorgd door Cintha, de moeder van Jessica. Na de lunch wordt doorgewerkt, zo nodig tot het donker wordt. Met regelmatige koffie en thee om de verkleumde handen aan te warmen. Heerlijk om binnen een paar dagen zo veel vooruitgang te boeken!

De eerste dagen planten we in de buurt van de beek een flink aantal fruitbomen aan. Hier hebben we in de zomer geploegd en groenbemesters ingezaaid. Nadat de planten zijn afgestorven zijn ze met de rolofaca, en soort roller met messen erop, gekneusd en platgelegd. De bodem is nu heerlijk rul en goed beschermd door de laag plantenresten. Bij elke schep steken de wormen uit het plantgat.

Op perceel Vlier&co, rechts van de oprit, is het harder werken, met hier en daar flinke pollen gras en ruigtekruiden. Maar het werk gaat met zo veel handen razend snel. Het plantgoed is vooral in potten gekweekt en daardoor soepel en snel in de gegraven plantgaten te plaatsen. Door de goede samenwerking tussen tweetallen van gravers en planters is alles vóór de lunch al de grond in, en voorzien van bescherming tegen vraat.

Op 8 en 9 december planten we samen 1450 haagplanten. Anders dan de bekende ligusterhaag of een rij coniferen, die in hun eentonigheid weinig doen voor de biodiversiteit, gaat het hier om gemengde hagen zoals die eeuwenlang als omheining van akkers en weiden, vooral als veekering, overal in Nederland voorkwamen. In deze hagen groeien soorten als meidoorn, hondsroos en veldesdoorn door elkaar. De hagen leveren voedsel en een schuilplek voor een groot aantal insecten, vogels en kleine zoogdieren.

Een deel van de haag is als voederhaag bedoeld: een lopend buffet voor de paarden. Naast een welkome variatie op het saaie grasdieet helpen deze haagplanten de paarden om gezond te blijven. In de voederhaag staan soorten als haagbeuk (Carpinus betulis), meidoorn (Crataegus monogyna), hondsroos (Rosa canina), veldesdoorn (Acer campestre), gele kornoelje (Cornus mas) en mini-moerbei (Morus rotundiloba). De paarden kunnen er straks, vanachter het schrikdraad, nét bij, zodat de haag aan één kant keurig geschoren wordt.

Door de aanhoudende regen zijn sommige stukken land te nat om in aan te planten. De plantwortels zouden verdrinken, en door op het land te lopen wordt het laatste beetje zuurstof eruit gedrukt, waardoor je verdichting krijgt die nog lang merkbaar zal zijn. De natte stukken bewaren we dus voor later. Dan komt het winterweer met vrieskou. De planten die nog staan te wachten zetten we binnen om ze te beschermen tegen de vorst. De gevoelige planten in het veld krijgen een dekje van stro. Het plantweekend eind januari wordt afgelast omdat de bodem keihard bevroren is. Door deze omstandigheden lopen we wat vertraging op. Maar eind januari kunnen we weer wat meters maken, onder andere met hulp van de Ladies Circle Enschede. We lassen in februari en maart extra plantdagen in. Met wat extra hulptroepen lukt het hopelijk om alles in de grond te zetten vóór de lente losbarst..

Wijziging bestemmingsplan

Thu, 18 Jan 2024 14:33:43 GMT

De overgang van intensieve melkveehouderij naar voedselbos-erf met verschillende functies heeft nogal wat voeten in de aarde. De gemeente wil dit vastgelegd zien in het bestemmingsplan. Na twee jaar plannen maken, gesprekken voeren en schaven aan de tekst ligt er nu een nieuw concept-bestemmingsplan.

Beelden en foto's: Dagobert Bergmans, Maud Aarts, Jessica van Bossum, Eelerwoude, Gemeente Losser

In september 2021 benaderen we gemeente Losser met een principeverzoek voor de aanleg van het voedselbos en de kwekerij. Gelukkig is de gemeente enthousiast over het voedselbos – voor ons een voorwaarde voor de aankoop. We kunnen verhuizen en starten met planten, maar het aanpassen van het bestemmingsplan is wel noodzakelijk. We gaan direct aan de slag met de plannen voor het landschap en de erfinrichting.

Voor ons is het belangrijk dat het voedselbos zich voegt naar het lokale Twentse landschap én dat het niet alleen voor de natuur wat oplevert, maar ook economisch rendabel is. Om met het landschap te beginnen: We willen geen copy-paste voedselbos-ontwerp. Elke bodem heeft immers zijn eigen kenmerken en vegetatie, en elke plek heeft zo zijn geschiedenis en kwaliteiten. Als je ambitie is om te boeren met de natuur, moet je dus aansluiten op de omgeving. Samen met landschapsarchitecten van Paridon x de Groot tekenen we de hoofdstructuur van het landschapsplan. Houtwallen worden daarin aangezet en doorgeplant langs de randen en tot in het hart van het plan. De bedoeling hiervan is dat wat van oudsher al groeit, bloeit en leeft in het Dinkeldal en het buitengebied van Enschede zich ook bij ons thuisvoelt. Het idee van een boerenlandgoed, met openbare wandelroutes, spreekt ons aan. Maar dat zien de buren niet zitten, dus laten we het idee varen.

Landschappelijk raamwerk

Al schetsend ontstaat een heldere plek voor de verschillende functies. Aan de flank van de Glanerbeek, een Natura 2000 gebied, tekenen we een voedsel-beek-bos met inheemse fruitsoorten. De Bongerd, waar de bomen in rationele rijen loodrecht op de Glanerbrugstraat staan, past helemaal bij de ontstaansgeschiedenis van deze heide-ontginning en haar rechte lijnen. De kwekerij, waar planten in de volle grond worden opgekweekt, past het beste op de goede, vruchtbare es-grond. De kas komt aan de rand van de es en wordt verbonden met de bestaande gebouwen door een ervenbos.

Het andere deel van de plannenmakerij gaat over hoe we de oogst van de bomen op het bord gaan krijgen: Als streekproduct, als biologisch product, thuis en in de restaurants, vers of verwerkt tot jam, ijs, sap of olie... Een enorme diversiteit aan - vaak onbekende - producten die geoogst en aan de man gebracht moeten worden. Wij zien voor onszelf een belangrijke taak om mensen te laten kennismaken met deze nieuwe producten en smaken. We zullen daarvoor het boeren moeten combineren met andere activiteiten. Een winkeltje bijvoorbeeld, voor de verkoop van fruit, blad en noten van eigen bomen, en jammetjes, sapjes en plantjes. Ook willen we mensen uitnodigen om meer te leren over het voedselbos en eetbare planten, bijvoorbeeld door rondleidingen en cursussen. Bezoekers moeten kunnen proeven van al het heerlijks wat straks uit het bos komt: vers, gedroogd, gebakken, gekookt of ingemaakt. Hiervoor maken we een ‘proefkeuken’ waarin lekker geëxperimenteerd kan worden met de eigen oogst. Tot slot twee gastenverblijven, voor bezoekers van verder weg. Ons hoofddoel is en blijft voedselproductie. We willen laten zien dat het voedselbos - op termijn - een overvloed aan voedsel produceert en dat je van de inkomsten kunt leven. Alle nevenactiviteiten dragen daaraan bij.

Kaart ontwerp-bestemmingsplan

Terug naar het bestemmingsplan. Daarin is vastgelegd wat de regels voor het gebruik van de ruimte zijn, als een soort samenlevingscontract met de omgeving. We nemen het bureau Eelerwoude in de arm om onze ideeën voor het land en het erf te vertalen naar bestemmingsplan-taal: de juridische begrippen waar de gemeente mee werkt. Het gastenverblijf wordt bijvoorbeeld een ‘plattelandskamer’, en de ‘theeschenkerij’ is het juridische begrip wat past bij onze proefkeuken. Best ingewikkeld allemaal. Het kost twee jaar puzzelen, gesprekken met buren en talloze versies heen en weer met Eelerwoude en gemeente Losser voordat we de definitieve aanvraag indienen. Een aantal raadsleden komt eind september kijken in het voedselbos. Twee maanden later gaat het college akkoord met de concept-bestemmingsplanwijziging.

Persmoment gemeentehuis Losser

Vanaf dat moment ligt het nieuwe bestemmingsplan ter inzage, met onze plannen als bijlage. We krijgen veel positieve reacties, maar sommige buren voelen zich overvallen. Waar we het vooral hebben gehad over het voedselbos-concept, wordt dat voedselbos in het nieuwe bestemmingsplan nauwelijks genoemd. De juridische tekst gaat over de regels van wat er wel en niet is toegestaan onder de noemer ‘Agrarisch’, waaronder bijvoorbeeld een kampeerterrein of verlichte paardrijbak. Al doen wij daar niets mee, de teksten wekken een andere indruk, en wat argwaan. Er zijn inmiddels bij de gemeente een aantal zorgen, bezwaren en zienswijzen binnengekomen. De gemeente gaat deze stukken in overleg met ons beantwoorden. De definitieve bestemmingsplanwijziging verwachten we over een half jaar.

Voedselbos Glanermeer

Thu, 11 Jan 2024 16:33:53 GMT

Foto’s: Dagobert Bergmans, Maud Aarts, Jessica van Bossum

Na een hete droge lente gaat het regenen. En het houdt niet meer op. Het land wordt natter en natter. Al snel kunnen we niet meer met het trekkertje het land op en ook met ander gereedschap blijven we steken in de modder. Aanplanten gaat op veel stukken niet meer; de plantgaten lopen meteen vol. Een deel van de kwekerij loopt onder water. De kas en de koude bakken staan blank. De loopeenden kunnen hun geluk niet op: Ze zwemmen tussen de Szechuanpeper, en vissen verdronken regenwormen op.

De nattigheid geeft wel nieuw inzicht in de vochthuishouding op het land. Op de ene plek kan het water goed weg, op de andere ontstaat een moeras of een grote plas. Laagtes komen aan het licht. De meetgegevens van de UTwente ondersteunen wat we met eigen ogen in het veld zien. De grafieken van bodemvochtigheid maken de verschillen per meetlocatie door het jaar heen goed duidelijk: waar vocht wordt vastgehouden, en hoe snel het grondwaterpeil wegzakt. Belangrijke informatie voor het kiezen van de beplanting (de notenbomen krijgen alvast een ander plekje), én bij beslissingen over ingrepen in de waterhuishouding. Waar we vorig jaar vooral gericht waren op water vasthouden, zijn we nu blij dat we nog niet zijn toegekomen aan het ondieper maken van de sloten. De oude drainagebuizen worden opgesnord en schoongemaakt; de sloot gebaggerd. Hier en daar graven we noodgeulen om het overtollige water naar de greppels te leiden.

Midden op de Bongerd laten we een poel graven, ruim twee meter diep. Deze is bedoeld voor de biodiversiteit, maar de functie als afwatering is nu mooi meegenomen. De poel loopt meteen vol. Ook op perceel Vlier&co moet een poel komen, maar het is nu te nat om daar met machines het land op te gaan.

Maar als de beek ver buiten haar oevers treedt kunnen we alleen maar hopen dat de vers geplante boompjes de lente halen. Onder water krijgen de plantenwortels geen zuurstof en kunnen ze stikken. De ene soort is hier gevoeliger voor dan de andere. Ook de oude bomen aan de Duitse kant van het beek hebben het zwaar met het vele water. Twee bomen vallen om, over de beek. Maud is er vlakbij; angstaanjagend..

De overstroming heeft ook andere gevolgen: Uit onderzoek blijkt dat het water dat door de nabijgelegen rioolwaterzuivering in de beek wordt geloosd niet bepaald schoon is. Vooral de gehaltes aan medicijnresten zijn schrikbarend. Het water is nu door de hevige regenval sterk verdund, dus niet ons grootste probleem. Maar het beekwater gebruiken in de zomer is geen optie, en pootje baden zullen de kinderen elders moeten doen.

Jan, onze voorganger, heeft in bijna 60 jaar op de boerderij nog nooit zoveel water meegemaakt. Die wateroverlast komt niet alleen door de aanhoudende regen. Door de extreme droogte de afgelopen jaren zijn diepere bodemlagen zo uitgedroogd dat ze nu geen water meer opnemen. Dat merken we zelf ook: bij diep graafwerk komen we onder de modder nog steeds stukjes droog zand tegen. Die combinatie is funest. Maar we verwachten dat het, met de klimaatverandering, niet bij deze extreme winter zal blijven. Maak je borst maar nat.

Crowdfunding Vlier&co

Wed, 03 Jan 2024 15:33:53 GMT

Foto's: Jessica van Bossum, Zoë Berry, Maud Aarts, Rebke Klokke, Cintha van den Hanenberg

We proberen in dit stuk bos een enorm aantal soorten en variëteiten uit, om te ontdekken hoe ze het bij ons doen qua weerbaarheid, opbrengst, oogstbaarheid, verwerking en natuurlijk smaak. Geen boom is hetzelfde: In één rij vind je zomaar tien verschillende perelaars en 30 bessenrassen. Naast de bekende fruitsoorten staan er ook pawpaw, krent, kweepeer, kaki, moerbei, mispel, vijg en vruchtselecties van de sleedoorn, meidoorn en lijsterbes, om maar wat te noemen. En naast bramen, frambozen, zwarte, witte, roze, rode en kruisbessen vind je er appelbes, taybes, kornoeljekers en duindoorn. En niet te vergeten de noten: vele hazelnootrassen, tamme kastanjes, walnoten, boternoten, hartnoten, pecans en koningsnoten. En dan hebben we het nog niet gehad over de kruiden en specerijplanten, bladgroen en klimmers die in een later stadium een plekje krijgen tussen de bomen en struiken.

Die grote diversiteit maakt het oo gsten lastiger. De volumes zijn klein, en de verkoop van zo veel verschillende producten is bewerkelijk. Dit stuk bos is bij uitstek interessant voor rondleidingen en proeverijen. Maar de grote waarde zit ‘m vooral in de relatie met de kwekerij: De succesnummers worden daar vermeerderd en verkocht. Zo verzamelen we kennis over geschikte soorten en rassen, en dragen we bij aan meer voedselbos-plantgoed.

In deze opzet blijven de inkomsten lange tijd achter bij de investeringen. Als financieel steuntje in de rug besluiten de ouders van Jessica om een crowdfunding-actie op te zetten voor de aanplantkosten. In november en december 2023 halen zij binnen hun netwerk van vrienden, familie en buren het enorme bedrag van € 10.740,00 op. Als tegenprestatie worden rondleidingen aangeboden, eetbaar plantgoed van de kwekerij en/of een proeverij. Voor de meeste donateurs is het genoeg dat ze investeren in een landbouwvorm die een antwoord biedt in tijden van klimaat-, stikstof- en watercrisis. Jessica: “Fantastisch, deze oogst van de crowdfunding! Om warm van te worden. Behalve dat het een grote financiële steun is, voelt het echt als een hart onder de riem. Heel veel dank aan iedereen die heeft willen bijdragen. Ik hoop velen van jullie te zien in het voedselbos de komende jaren, om met eigen ogen het resultaat te zien - en proeven”.

Met de opbrengst van de crowdfunding is meer dan de helft van de aanplantkosten gedekt. Die bestaan vooral uit bijzonder plantgoed, maar ook andere dingen rondom de aanplant en bescherming, zoals houtsnippers, bamboe stokken en bescherming tegen wildvraat. Tijdens de afgelopen plantdagen zijn, met behulp van een aantal donateurs en andere enthousiaste vrijwilligers, al zo’n 600 bomen en struiken in de grond gezet bij Vlier&co. Dit en komend jaar volgen er nog zo’n 2000. De crowdfunding-actie is inmiddels afgerond. Wil je alsnog doneren, neem dan contact op met Jessica . Nogmaals enorm veel dank aan iedereen die heeft bijgedragen!

Vlier&co is de naam van de kwekerij die Jessica opzet bij het voedselbos. De vlier is een voedselbosplant bij uitstek: Deze snelle groeier gedijt bijna overal. Werkelijk álles van deze plant kan gebruikt worden: In de vroege zomer plukken we de bloesem, in de herfst leveren de bessen gezond sap, en ook het hout kan gebruikt worden. De vlier en de mens helpen elkaar: Na terugsnoeien loopt de vlier weer gezond uit, en door dit menselijk ingrijpen kan de boom veel langer leven. In de Germaanse mythologie wordt de vlier (in het Duits Holunder) in verband gebracht met de aarde- of vruchtbaarheidsgodin die in latere volksverhalen opduikt als Vrouw Holle. Maar hoe geweldig deze plant ook is: Eén vlier maakt nog geen voedselbos. Het is maar één van de vele soorten die samen zorgen voor een gezond en gevarieerd voedselbos. Vandaar: Vlier&co.

Paarden op de es

Fri, 22 Dec 2023 12:11:00 GMT

Foto’s: Maud Aarts, Jessica van Bossum

Achter op het land, richting beek, zie je nog duidelijk de contouren van de historische landbouwgrond: de es. Hier wordt al sinds de middeleeuwen geboerd. Elk jaar werden er heideplaggen met mest opgebracht en zo is de grond door de eeuwen opgehoogd. Essenlandschappen zijn karakteristiek voor dit deel van Overijssel, en hun cultuurhistorische waarde is beschermd in het bestemmingsplan. In de laatste vijftig jaar zijn veel essen vlak geveegd om het bewerken met grote landbouwmachines makkelijker te maken. Toch zie je bij ons nog veel van de karakteristieken, zoals een lichte glooiing en een oude houtwal als bescherming langs de es.

Belangrijk om deze es, en daarmee een stukje geschiedenis, zichtbaar te houden. Niet volplanten met bomen dus. Na de teleurstelling daarover weggeslikt te hebben (méér bos, méér bos!) hebben we de tijd genomen om tot een andere invulling te komen. Traditionele graanteelt, verbouwen van duurzame bouwmaterialen, een groenteteler uitnodigen - al deze ideeën zijn voorbijgekomen. Maar we konden hiervoor in de buurt geen geschikte partners vinden, en zelf kunnen we het werk er niet bij hebben. Mede daarom kiezen we ervoor om de paarden het werk te laten doen. Door te begrazen houden zij het landschap open. De paarden schuiven steeds door naar een ander weitje, waardoor verschillende soorten kruiden en bloemen een kans krijgen. Zo kan er een divers bloemrijk hooiland ontstaan. Ook voor de paarden erg gezond.

We leggen een ‘paddock paradise’ aan, waarin de paarden hun natuurlijke gedrag kunnen volgen, en genoeg lichaamsbeweging krijgen bij het zoeken naar voedsel en water. Daarvoor moet nog wel een afrastering komen, ook om te zorgen dat de paarden het jonge bos niet kaalvreten. Ontelbaar veel palen slaan we de grond in, met kilometers schrikdraad (wat zeiden we nou, over werk wat we er niet bij konden hebben?!). Aan de rand van het erf bouwen we een schuilstal. Langs de wei planten we voederhagen. Daarachter begint de oplopende voedselbosrand: Het Beekbos. [LINK NAAR PLANTDAGEN-ARTIKEL]

Nu we toch weten hoe dat moet, zo’n hekwerk, gaan we maar meteen door met een hek tegen de reeën. De jonge aanplant blijkt namelijk erg in trek bij het lokale wild. Buurman Tom Agten staat ons bij met z’n decennialange ervaring met hekwerken, en ook neef Nick komt twee dagen in de week helpen. Dan gaat het hard.

Ook de kwekerij ontkiemt..

Mon, 23 Oct 2023 10:05:49 GMT

Het afgelopen jaar hebben we vooral gewerkt aan het voedselbos. In één jaar tijd is het landschap al flink veranderd. Maar ook op de kwekerij is van alles gaande. Er is al een flinke collectie aangelegd van voedselbosplanten, om de komende jaren te testen en te vermeerderen. Die planten staan nu een jaar op het land, en gelukkig doen de meeste het goed op onze zandgrond.

We bouwden het afgelopen een tunnelkas, met kweektafels en opvang voor regenwater. In de kas staan de zaai trays, die we hier makkelijker vorst- en onkruidvrij kunnen houden en gedoseerd water kunnen geven. Ook timmerden we koude bakken, een soort mini-kasjes om tere plantjes te beschermen tegen heftig weer, hazen, vogels en niet te vergeten de eekhoorns, die, naast hazelnoten en walnoten, ook dol zijn op zaden van slangenden en ginkgo.

En dan, zaaien.. Hoe magisch om uit een nootje het begin van een enorme boom. Walnoten, hickory (familie van de pecan), ginkgo en dus die slangenden: velen overleefden de muizen en de vorst en groeien in de schaduw van de houtwal langzaam groter. Verder staan er baby-struikjes van onder andere berberis, sierkwee en winterharde citroen. Ook de vaste groenten en kruiden, die veel sneller resultaat geven, maken blij. Rabarber, zeekool, brave hendrik, zuring, majoraan, Koreaanse venkel en salie, om er een paar te noemen, en allerlei eetbare bloemen. Het een en ander is in pot verkocht; het overgrote deel staat nu in de vollegrond om verder op te kweken en te vermeerderen.

Ook met het veredelen van fruitbomen is, ondanks wat tegenslagen, een begin gemaakt. De 1600 onderstammen van pruim, kwee en appel kwamen dit voorjaar aan, daags nadat ik door een ongeluk was uitgeschakeld. Dankzij dochter Zoë en wat vrijwilligers kwamen alle boompjes toch nog in de grond terecht. De jonge aanplant heeft flink te lijden gehad van de droge hete lente. Daardoor kwam de groei niet goed op gang. Toch ben ik in augustus aan het oculeren begonnen: een vorm van enten waarbij je een bladknop van een fruitboom op het stammetje van een andere boom plakt. 250 boompjes kregen zo’n nieuwe knop, van bijzondere appel- en perenrassen uit de collectie van Lubbert van biologische kwekerij de Baggelhof . Ik ben hem erg dankbaar voor het delen van zijn enorme kennis en plantmateriaal.

Het meeste plantgoed is nu nog klein en heeft wat meer verzorging nodig voordat het de deur uit gaat. In de loop van 2024-2025 komt het assortiment op de website en start de verkoop. Neem in de tussentijd gerust contact op als je op zoek bent naar een bijzondere eetbare plant.

Van ontwerp naar aanplant

Fri, 20 Oct 2023 14:04:22 GMT

Foto’s: Jessica van Bossum, Maud Aarts, Dagobert Bergmans, Gerlinde Zonnenberg

Deze zomer hebben we hard gewerkt aan het ontwerp van de voedselbospercelen die dit jaar worden ingeplant: Het beekbos, rond de Glanerbeek; de oplopende zoom rond de es, het culinaire bos rond de voormalige melkveestallen (Pröttelbos) en het perceel ‘Vlier&co’, aan de voorkant van de kwekerij. Zo’n ontwerp is een hele puzzel: welke planten gaan goed samen qua hoogte, zon en schaduw? Wie kan er tegen natte voeten, en welke planten verdragen wel wat droogte? Hoe zorgen we dat het overzichtelijk en oogstbaar blijft? Kunnen de bijen en andere insecten straks een groot deel van het jaar de weg vinden van de ene bloesem naar de andere? En - hoe ontwerpen we in de tijd? Het is moeilijk voor te stellen dat een klein notenboompje straks 15 meter breed gaat worden, maar die ruimte kaal laten is ook zonde.

Martijn Aalbrecht staat ons bij als ontwerper vanuit Stichting Voedselbosbouw. Zijn onuitputtelijke kennis over plantafstanden en geschikte soorten en variëteiten waren onmisbaar. Toch gingen er nog heel wat gesprekken en ontwerpversies overheen voordat het ontwerp klaar was. Martijn zal zich meermaals achter de oren gekrabd hebben over al onze eisen, wensen en ideeën. Zo moet ieder perceel een eigen doel en uitstraling krijgen, aansluiten op het bestaande landschap en er ook nog mooi uitzien. Geen makkelijke opgaaf, maar we zijn erg tevreden over het resultaat.

Met het ontwerp in de hand gaan we op zoek naar geschikt plantgoed. Geen makkelijke opgaaf met bijna 500 - vaak zeldzame - soorten en variëteiten op de bestellijst. Daarnaast gaat het voor sommige planten om grote aantallen, die de kleine gespecialiseerde kwekers niet zomaar op voorraad hebben. Verder wil je zeker weten dat je een betrouwbare kweker te pakken hebt, die soortechte planten verkoopt (ofwel: dat de naam op het label klopt) die ziektevrij zijn en tegen een stootje kunnen. Kasplantjes kwijnen weg hier in het open veld. Na een gang langs de Nederlandse kwekers moeten we voor sommige planten uitwijken naar België, Duitsland, Denemarken, Polen en Bulgarije.

Het meeste plantgoed is inmiddels binnen. Maar hoe krijgen we het op de juiste plek in het veld? In de Bongerd ging het nog om rechte lijnen die met meetlint en GPS op de trekker best goed te bepalen waren. Maar de nieuwe ontwerptekeningen zijn een en al bogen en kromme lijnen.

Net op het juiste moment komt Jessica Gerlinde en Chris tegen: twee geodeten met een eigen bedrijf én een voedselbosje in Ruurlo. Zij zijn enthousiast en bieden aan om te helpen. In een handomdraai voorziet Chris ons ontwerp van geografische coördinaten. Op een stralende zaterdag komen ze samen, bepakt met piketten en GPS-apparatuur, om paaltjes te slaan. Voor onze ogen verschijnen de stippen van de ontwerptekening als zichtbare rijen in het veld. Het wordt ineens tastbaar nu! Daarna is het kinderspel om, met meetlint en -wiel, de positie van iedere plant met een bamboestokje te markeren. Klaar voor de plantweekenden !

Plantdagen en andere activiteiten

Tue, 10 Oct 2023 11:22:58 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Maud Aarts, Jessica van Bossum, Dagobert Bergmans en Marja Hurenkamp

Deze winter gaan we weer duizenden bomen planten. Daar kunnen we wel wat extra hulp bij gebruiken, Op een aantal plantdagen gaan we samen aan de slag om de planten de grond in te krijgen en nazorg te geven die ze helpt om de eerste jaren te overleven. Vorig jaar plantten we in een paar weekenden ruim 5000 bomen en struiken. Heerlijk om samen aan het werk te zijn, ieder naar eigen vermogen, en aan het eind van de dag voldaan op het resultaat te terug te kijken.
Hier vind je de data en meer informatie. Meedoen? Neem contact met ons op.

Steeds vaker krijgen we vragen over het voedselbos en verzoeken om te mogen rondkijken. Daar zijn we erg blij mee! Een voedselbos is nieuw, en een beetje uitleg is wel handig om te snappen waar je naar kijkt, als je een keurig weiland ziet veranderen in iets wat verdacht veel op chaos lijkt. We nemen daar graag de tijd voor. Regelmatig geven we op zaterdagochtend een rondleiding , waar we je bijpraten over wat we aan het doen zijn, en waarom. Op de activiteitenpagina vind je de actuele data. Een (groeps)rondleiding op maat is ook mogelijk.

Het kan zijn dat je wat nauwer betrokken wilt zijn bij de ontwikkelingen van het voedselbos, en zelf de handen uit de mouwen wil steken. In de opstartfase van het voedselbos kunnen we veel hulp gebruiken. Als de oogst eenmaal op gang komt zal het bedrijf draaien op betaalde krachten, zoals iedere andere boerenonderneming. Elke vrijdagochtend werken we met een groep vrijwilligers aan wat er die week moet gebeuren. Wat er te doen is hangt af van het seizoen. Bijvoorbeeld wieden, bomen planten, aanplant verzorgen, aanbinden van bessenstruiken, invasieve planten weghalen, zaaien of plukken. Je bent lekker buiten bezig met andere mensen uit de buurt, en met je handen in de aarde zie je langzaam het voedselbos ontstaan. Lijkt je dat wat? Neem contact met ons op. Ook om eventueel andere manieren te bespreken waarop je zou kunnen bijdragen. Hier vind je meer informatie.

Hopelijk tot ziens in Voedselbos Glanerbeek.

Een rode loper door het groen

Mon, 02 Oct 2023 12:22:19 GMT

Foto's: Maud Aarts, Jessica van Bossum

De grote graafmachines van het Waterschap waren nog niet weg bij de beek of het volgende monstermaterieel stond alweer klaar, nu om een nieuwe toegangsweg aan te leggen. Die toegangsweg is onderdeel van een groter landschapsplan (waarover een andere keer meer) en wordt de rode loper het voedselbos in. Waarom zo’n ingreep als er al een inrit ligt?

Aan de bestaande toegangsweg liggen vijf huisnummers: Onze buren vooraan de straat, waar al het verkeer langsrijdt. Dan onze twee woningen, en, ietsje verder, nog twee buren. Bij de melkveehouder die hier vroeger zat, was de aanloop grotendeels beperkt tot de melkwagen en de trekker. In de toekomst verwachten we meer volk: bezoekers van de pluktuin, het voedselbos, de cursussen en proeverijen, klanten voor de boerderijwinkel en de kwekerij. We willen onze buren niet belasten met die drukte vlak langs het keukenraam.

We willen een heldere ingang aan de straat, waarbij je écht aankomt in het voedselbos, zodra je de afslag neemt. Het moet vanzelf duidelijk zijn wie wáár moet zijn. De weg komt recht aan op het publieksdeel van het erf, waar de boerderijwinkel en proefkeuken gepland staan. En er is een route naar de kwekerij, een stukje verderop. De buren krijgen een eigen aftakking. Zo is er voor iedereen voldoende rust en privacy.

Verder is het onze wens om een mooie entree te maken. Een rode loper door het groen, geïnspireerd om de statige bomenlanen die je op oude Twentse landgoederen ziet. Aan beide kanten komt een rij hoge notenbomen. Het duurt nog zeker twee generaties voordat die écht groot zijn. In de tussentijd groeien er amandel- en perzikbomen langs de weg. In de lente beloven die een bloesembaan naar het erf.

De nieuwe toegangsweg bestaat uit betonnen stalvloerdelen met smalle spleten. Geschikt voor zwaar verkeer voor het vervoer van onze oogst. Door de spleten groeit straks gras en in de bermen bloemen. De aansluiting met de Glanerbrugstraat is meegenomen met de andere werkzaamheden die de Twentse Weg- en Waterbouw uitvoert aan de weg. Het is dus niet voor ons dat die weg een maand voor verkeer is afgesloten! De bestaande toegangsweg blijft toegankelijk voor het waterschap, voor het halfjaarlijkse onderhoud aan de sloot.

Groei en bloei

Tue, 26 Sep 2023 14:00:29 GMT

Foto's: Rebke Klokke ,: Maud Aarts, Jessica van Bossum, Dagobert Bergmans, Marja Hurenkamp

Het is pas een jaar geleden dat we neerstreken aan de Glanerbeek. Wat is er veel veranderd in dat ene jaar. Voor de groene weilanden is een enorme diversiteit in de plaats gekomen. Wat je mening daarover ook is: verbazend is het wel hoe snel die verandering gaat.

Op de dronebeelden van juni kun je de nieuwe structuren goed zien: De rijen bomen en struiken van de Bongerd; de lichte vierkante vlakjes van het karton rond de jonge pioniersbomen, en de rijen winterrogge die waren aangeplant als groenbemesters. Het veldkavel ziet er nog het meest uit als gangbare landbouwgrond: Daar hebben we groenbemesters ingezaaid.

Op ooghoogte vallen andere dingen op. Waar het veld niet meer gemaaid wordt krijgen allerlei grassen en kruiden de kans om tot wasdom en bloei te komen. Het gonst daar van de insecten, en ook allerlei vlinders weten dit open buffet te vinden. Die insecten, en de plantenzaden, trekken weer allerhande vogeltjes aan die de buren niet eerder gespot hadden op deze plek.

Het hoge gras biedt beschutting voor kleine zoogdieren, die weer voer zijn voor roofvogels. We zien geregeld buizerds en er zijn zeker twee nesten torenvalkjes. Tijdens het wandelen worden we regelmatig verrast door fazanten en patrijzen die zich verschuilen in het gras, en met veel misbaar opvliegen als ze daar gestoord worden.

Ook in de bodem verandert er van alles, al is dat minder zichtbaar. In de zomer maakten de iele staakjes, in de winter aangeplant, een flinke groeispurt en waren ze ineens te zien tussen het hoge gras. Die groei vertaalt zich ook onder de grond, in een gezond wortelstelsel dat schimmelleven aantrekt. Waar een jaar geleden nul schimmelleven werd gevonden in de bodemmonsters, zien we nu allerlei paddenstoelen en slijmzwammen opduiken. Ongelofelijk om te zien hoe snel de natuur z’n weg terug weet te vinden..

We hadden nog geen oogst verwacht van de voedselbos-aanplant in april dit jaar. Toch werden we in juni verrast door een overvloed aan zwarte bessen. Emmers vol hebben we geplukt, en ook bezoekers hebben kilo’s meegenomen. In eigen keuken hebben we de bessen verwerkt tot jam, siroop, fruitleer en taart, en wat overbleef ging de vriezer in. Het maakte wel duidelijk dat de productie een stuk sneller op gang komt dan gedacht, en dat we écht snel ondernemers moeten vinden die al dit fruit gaan verwerken en vermarkten. Tips zijn welkom!

Ook in de relatie met onze omgeving is er van alles gegroeid. Fijn contact met buren, en een groeiende groep vrijwilligers uit de buurt die ons elke week helpt: Niet alleen met het werk, maar ook met inburgering en uitbreiding van onze Twente woordenschat. Door artikelen in een aantal lokale bladen krijgen we een bredere bekendheid en weten steeds meer mensen ons te vinden.

We zijn erg dankbaar voor de uitwisseling met onze collega-boeren uit de buurt. Omdat we als kersverse boeren wel wat hulp en boerenkennis kunnen gebruiken. Er is ook ruimte voor gesprek, aan de keukentafel en elders. Zo werden we uitgenodigd om over het voedselbos te komen vertellen in de Buurtkring Eschmarke, en konden we tijdens meerdere rondleidingen dieper ingaan op wat we hier in vredesnaam aan het doen zijn, en waarom.

Via de Werkplaats Voedselbossen Oost-Nederland en andere ontmoetingen is ons netwerk van voedselbos-mensen ook flink gegroeid. Het is erg fijn om ervaringen te kunnen delen en van elkaar te leren.

Van dag tot dag zien we vooral het werk wat er nog gedaan moet worden. Toch goed om af en toe terug te blikken en te zien hoe ver we al gekomen zijn. En dat te vieren. Dank aan alle bezoekers die ons daaraan herinneren!

Mooi da'j der bint!

Tue, 05 Sep 2023 11:34:44 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Maud Aarts, Jessica van Bossum, Dagobert Bergmans

Het blijft ons bezighouden: Hoe versnellen we de overgang van grasland naar bosgrond? We willen zorgen voor de juiste omstandigheden, zodat de bomen en struiken zich goed kunnen vestigen. In het kale grasland hebben ze last van wind, te veel zon en van de groeikracht van het gras zelf.
Het is bekend dat bomen ook schimmels nodig hebben en die vind je niet of nauwelijks in het grasland. Maar eigenlijk weten we nog niet veel over de complexe processen die zich in de bodem afspelen. Het onderzoek naar die samenwerking tussen planten, schimmels, bacteriën en ander bodemleven staat nog in de kinderschoenen. De beste of snelste route van grasgrond naar bosbodem is onbekend. Dus proberen we verschillende dingen uit.

De meest ingrijpende methode is het grasland om te zetten door deze eenmalig mechanisch te bewerken. Daarmee vernietig je het gras. Afhankelijk van de samenstelling van de grasmat moet je dan achtereenvolgens maaien, dan ploegen en frezen. Vervolgens zaai je de grond in met een bodemverbeteraar zodat het bodemleven herstelt en het gras geen kans heeft om terug te komen. Dit hebben we gedaan voor een aantal percelen waar komende winter bomen worden aangeplant. We experimenteren daar met een mix van rogge, haver, lupine, kaasjeskruid, phacelia, bladmosterd en nog meer. Daarover in volgende nieuwsbrieven meer.

Welke methodes zijn er als je het gras laat staan? Geduld natuurlijk, ‘total utter neglect’.

Er verschijnen vanzelf bomen als je níets doet, maar dat duurt ons te lang. We willen dat proces een handje helpen. Afgelopen winter hebben we op een aantal plekken zelf inheemse bomen aangeplant: Deze pioniers brengen het bodemleven op gang en bieden later beschutting aan de voedselbomen. We gaven elk boompje een stuk karton met houtsnippers om het gras even op achterstand te zetten en de wortels van de boom de kans te geven zich te settelen. Ook in delen van de houtwallen gebruikten we karton en snippers en we zien nu al dat die boompjes het beter doen dan de boompjes die geen karton en snippers kregen. In de Bongerd , waar de fruitbomen direct in het gras geplant zijn, gebruiken we geen karton maar worteldoek met houtsnippers.

Die fruitbomen en -struiken zijn goed aangeslagen, maar waren enkele maanden bijna onzichtbaar in een veld van hoog gras en kruiden. Kweekgras en melganzenvoet groeiden brutaal dóór het worteldoek heen. En ook andere kruiden, zoals ridderzuring, distels, bijvoet en herderstasje, doen het in de ruimtes tussen de rijen goed. Iedereen víndt wat van die overwoekerde aanblik: de buren, de deskundigen op twitter en facebook en… wij ook. Grappig hoezeer dat ingebakken zit in onze cultuur. We hadden het voornemen hier tussen alle rijen graspaden te maaien, ‘netjes’ te houden. Maar tijdens de droge, hete weken van mei en juni 2023 waren we ineens best enthousiast over de schaduw die de weelderige, ruige begroeiing bood aan de kwetsbare aanplant; Op de stukken waar geen hoog (on)kruid stond verbrandden de nieuwelingen. We besloten alleen de hoofdpaden te maaien en het onkruid van de positieve kant te bekijken.

Ook de ruigtekruiden zijn immers pioniers, die gratis en voor niks werken aan een gezond bodemleven en een goede bodemstructuur. Zo maakt ridderzuring met haar lange wortels de grond los. Net als brandnetel en smeerwortel haalt deze plant mineralen diep uit de bodem, die, als het blad bovengronds verteerd is, weer voeding levert voor andere planten. Ook bij het vasthouden van water spelen ruigtekruiden een rol. Meer daarover lees je hier . Hoe meer we ontdekken over deze kruiden, hoe meer onze blik op onkruid en verwildering verandert: Mooi da’j der bint!

We proberen ook om andere soorten planten in het gras te mengen tussen de fruitrijen. Twee lange rijen asperges, aardbeien, een rijtje aardperen en mierikswortel. Allemaal eetbare vaste planten. Het is spannend hoe deze zich gaan ontwikkelen in het ruige gras; We moeten in het voorjaar misschien hier en daar nog een handje extra helpen om te kunnen oogsten. We hebben ook stroken ingezaaid met zonnebloemen, met klaver en een paar rijen met een mix van groentes en kruiden. Op sommige stukken is dat fantastisch gelukt, zie je dille, koriander en prachtige amarant. Op andere stukken kwamen het kweekgras en de distels snel terug. Het levert dus niet meteen een bloemenweide op of verkoopbare oogst. Maar onder de grond doen al die planten hun werk. En bovengronds trekken de bloemen veel insecten en vogeltjes aan. En ja, wij vinden dat ook een vrolijke vertoning.

Beek op de schop

Fri, 30 Jun 2023 11:51:12 GMT

Foto's: Maud Aarts, Jessica van Bossum, Dagobert Bergmans

Al jaren staat het in de planning: De herinrichting van de Glanerbeek, die de grens van ons voedselbos – en van Nederland - markeert. Het is slecht gesteld met de waterkwaliteit in Nederland, en daarom moeten de waterschappen aan de bak. Met de herinrichting werkt waterschap Vechtstromen.aan een gezonde beek met schoon water en een natuurlijk karakter: een ruisend beekje, dat tussen beboste oevers naar de Dinkel kabbelt. De stroomsnelheid gaat omlaag, om te voorkomen dat de bodem steeds wegspoelt. Waar de beek in het verleden was rechtgetrokken komen de meanders terug. De oevers worden minder steil en er komen bomen langs de beek die de oever verstevigen en voor schaduw zorgen. Ook wordt de stuw afgebroken en vervangen door een serie vistrappen. Dat zorgt voor zuurstof, waar allerlei waterleven van profiteert. De vissen krijgen weer de kans om stroomopwaarts te zwemmen en hun eitjes te leggen in de bovenloop van de beek. Een mooi plan. Met flink wat voeten in de aarde. Dat hebben we van dichtbij mogen meemaken.

Van oktober 2022 tot juni 2023 staan er enorme graafmachines achter op het erf. Nadat bovenstrooms de meander klaar is gaan ze bij ons aan de gang met de vistrappen. Elke vistrap is opgebouwd een dubbele rij dikke hardhouten planken met daarachter houten stammetjes. Een lading grote stenen houdt het geheel op z’n plek. Hier en daar worden de oevers verstevigd.

Net als het werk begint, komt de regen. Na de droge zomer herkennen we onze beek niet terug: enorm hoge waterstanden, kolkende stromen. Het werk vordert moeizaam. Er is vertraging met de levering van het hardhout, en er zijn pogingen om een graafmachine te stelen. De regen houdt aan. Om de vistrappen te kunnen maken moet de beek leeg zijn, dus wordt het water verlegd door het bosje aan de Duitse kant. Daar staat het water wel vaker, maar nu ontstaat er een snelstromende rivier, met romantisch aandoende watervalletjes. Minder romantisch: het water spoelt de aarde onder de boomwortels weg. Een grote eik ligt op een morgen dwars over de beek en ook een aantal oude populieren legt het loodje.

Later wordt aan onze kant een enorme geul gegraven om het water om te leiden. De verschillende aardlagen kun je nu mooi zien liggen. De smalle geul is binnen een paar dagen meters breed: vele kubieke meters zand voert het water met zich mee, dat verderop in bochten wordt afgezet. Nu al verlegt de beek zelf haar bedding.

We hebben vanaf het begin grote zorgen over de Japanse duizendknoop, die iets verderop langs de beek staan. Voordat de werkzaamheden aan de beek beginnen wordt door Vechtstromen een bedrijf ingeschakeld dat een deel van de oever met de duizendknoop afgraaft en de aarde zeeft. De gezeefde resten duizendknoop worden als chemisch afval afgevoerd. Het mag niet baten: de grote gravers leggen later een enorm wortelsysteem bloot. Als de beek klaar is wordt de vergraven aarde langs de oever verspreid, en daarmee ontelbaar kleine stukjes wortel. Uit die stukje ontspruiten overal nieuwe plantjes. Een heidens karwei om die, met wortel en al, uit te graven. De aannemer is inmiddels failliet en het Waterschap is met andere dingen bezig. Maar wij willen deze plant niet in het voedselbos!

Er is ook een leuke verrassing: Met het graven komt een diepere kleilaag naar boven. Met daarin allerlei fossielen. Het blijkt dat die aardlaag zo’n 120 miljoen jaar oud is. Ammonieten, stukjes oer-garnaal, inktvissen: in elke steen kan een schat verborgen zitten. Maud en Dagobert vinden allebei een fossiel, zo groot als een voet. Deze worden door het Geologiemuseum in Losser herkend als twee delen van een grote ammoniet (voor de kenners: een Epiceloniceras subnodosocostatum). Uitzonderlijk! De mannen van het museum komen zelf ook hun geluk beproeven. Van recenter datum zijn de oude scherven en vele schoenen die we vinden. Zou hier ergens een schoenmaker gezetten hebben? Inmiddels is de kale grond alweer bedekt met gras en ruigtekruiden.

Als de het werk eindelijk klaar is en het zand bezonken, lijkt er thee door de beek te stromen. Die roodbruine kleur komt mogelijk uit het Aamsveen, zo’n 5 kilometer naar het zuiden, waar de beek ontspringt. Ook daar is deze winter flink gewerkt, om het hoogveen te herstellen waar dit natuurgebied haar naam aan ontleent. Langzaam wordt het water weer helder, en de eerste waterplanten zijn alweer terug. Vredig kabbelt het water over de vistrappen. Nu de bomen nog.

De Bongerd

Thu, 18 May 2023 08:40:57 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Jessica van Bossum, Maud Aarts en Dagobert Bergmans

Deze lente zijn de eerst vruchtbomen de grond in gegaan. Op het perceel van 3,5 hectare tussen het erf en de Glanerbrugstraat is een hoogproductieve boomgaard, ofwel bongerd aangelegd. Het doet denken aan een klassieke appel- of perenboomgaard, waar fruit wordt geteeld in keurige rijen. Maar vergis je niet: ook dit is een voedselbos.

Anders dan in een boomgaard staat hier een enorme diversiteit aan soorten, in rijen met middel-hoge fruitbomen met daartussen rijen met lagere bessenstruiken. Zo maken we maximaal gebruik van het zonlicht. Ook de bomenrijen zelf zijn gevarieerd. In een rij staat bijvoorbeeld steeds een appel, een peer en een olijwilg die voedingstof levert aan z’n buren. Er klimt een kiwibes langs de olijfwilg en in de onderlaag staan kruiden zoals lavendel, rozemarijn, salie en smeerwortel. Die reeks herhaalt zich in de rij. In een volgende bomenrij een reeks met een andere appelsoort, een andere perensoort, en zo verder. De afwisseling zorgt voor een goede samenwerking met het bodemleven en een mooie verdeling van voedingstoffen, water en licht. Zo bouwt zich een ecosysteem op dat zonder bemesting en bestrijdingsmiddelen toe kan.

Omdat dit perceel heel zichtbaar is aan de weg tussen Enschede en Losser doen we extra ons best om een aantrekkelijk en herkenbaar landbouwsysteem neer te zetten. Hier loopt straks de entree vanuit de openbare weg naar het erf, ons uithangbord dus. Daarom hier liever geen jarenlange omschakeling waar je moet zoeken naar de bomen, zoals in de veel startende voedselbossen. De voorbijganger moet er fruit herkennen, zoals rode bessen en pruimen. Daarnaast zijn er nieuwe dingen te ontdekken, bijvoorbeeld de moerbei, honingbes en peerlijsterbes. We hebben voor het ontwerp en de aanleg Sjef van Dongen en zijn team van Agroforestry Supplies ingeschakeld. Zij weten precies welk fruit in ons klimaat goed groeit, lekker smaakt en in een grootschalige opzet goed oogstbaar is.

Karakteristiek voor dit perceel zijn de rechte lijnen, ontstaan tijdens de ontginning van de heidevelden. Deze gemeenschappelijk gronden werden in de Franse tijd verdeeld onder de Markebewoners, die ze in rationele patronen ontgonnen voor de akkerbouw en veeteelt, versneld door de uitvinding van de kunstmest. De rechte rijen zijn een knipoog naar die geschiedenis. Bijkomend voordeel is dat de bewoners aan de Glanerbrugstraat uitzicht houden het landschap in. In overleg met Sjef zijn de rijen onderbroken in de vorm van eco-zones; “een plukker wordt depressief als ie zulke lange rechte rijen moet oogsten!”

Door de eco-zones en de doorkruising met de nieuwe entreelaan (waarover een andere keer meer) ontstonden zo vanzelf vier delen. De delen B en C, ten zuiden van de entreelaan zijn voor de zelfpluk, met appels, peren, bramen, kruis- en kiwibessen, frambozen, verschillende soorten pruimen, witte, rode, roze en natuurlijk heerlijke zwarte bessen, vlierbessen, lijsterbessen en japanse peren. De delen A en D zijn wat meer ingericht voor machinaal oogsten. Hier veel krent, honingbes en appelbes tussen bomenrijen met abrikozen, moerbei en kornoeljekersen.

Hier en daar hangt nu al een appeltje. Die halen we weg, zodat de planten hun energie in de ondergrondse groei steken. Even geduld dus, maar we hopen jullie volgend jaar uit te nodigen om besjes te komen proeven!

Voor de aanplant namen Sjef en zijn team een plantmachine mee. Aan de voorkant freest de trekker een plantgeul, die in het midden ingeplant en aan de achterkant weer dichtgelegd wordt. We gingen er zelf achteraan om de boompjes recht te zetten en met wat liefde aan te duwen. De planten zater er in mum van tijd in, maar toen de machines vertrokken waren begon het echte werk: De bomen- én bessenrijen van in totaal zes kilometer lengte zijn aan weerszijde toegedekt met worteldoek en houtsnippers, om het oersterke gras op afstand te houden, én om het bodemleven te voeden. De bomen zijn allemaal aan een stevige bamboestok gebonden om goed recht te wortelen.

We hebben ook een tijdelijk druppel-irrigatie-syteem aangelegd om in droge periodes water te kunnen geven. Heel veel werk, maar we zijn, met de droogte van de afgelopen maand, erg blij dat we hiervoor gekozen hebben. Zo krijgen de planten de kans zich stevig te vestigen in nieuwe bongerd, zodat ze over een paar jaar sterk genoeg zijn om op eigen houtje te groeien, bloeien en oogst te geven.

WUNDER: Wetenschappers in het voedselbos

Tue, 09 May 2023 12:40:15 GMT

Tijdens de droogte van de afgelopen zomers viel het professor Su op: voedselbos Ketelbroek, (zie afbeelding) bleef groen en sappig, terwijl de omliggende graslanden en akkers verdorden. Hoe kan dat, vroeg hij zich af? Immers: hoe meer bladoppervlak, hoe meer verdamping, hoe meer watertekort, zo gaat de gangbare gedachte.

Vanuit de logica van het voedselbos is dit plaatje geen verrassing: meer begroeiing is meer schaduw, en dus een lagere (bodem)temperatuur. Het rijke bodemleven houdt meer water vast, en schimmels maken dit water beschikbaar voor bomen en planten. Maar: wetenschappelijk bewijs voor deze boerenwijsheid is nog niet voorhanden. Daar gaat Prof. Su met een team onderzoekers en studenten aan de Universiteit Twente verandering in brengen: samen met andere universiteiten onderzoeken ze in het WUNDER-project hoe het precies zit met voedselbossen en droogte, in vergelijking met andere landbouwsystemen.

Ons voedselbos is een van de locaties waar de Universiteit van Twente vijf jaar lang gegevens gaat verzamelen. Daarvoor zijn er vijf weerstations geplaatst, en sensoren die de bodemtemperatuur en -vochtigheid meten. Om de paar weken vliegt een drone over, die de hoogtegroei, temperatuur, bladoppervlak en fotosynthese meet. En daarnaast komen studenten op de grond metingen doen naar plantengroei.

De gegevens worden, samen met satelliet- en dronebeelden, gebruikt om een beeld te vormen van de bladgroei, het microklimaat in het voedselbos, en de verdamping. Mooi dat we op deze manier bij kunnen dragen aan meer kennis over landbouw in een veranderend klimaat. En als boer zijn we heel blij dat we de vochthuishouding van onze bodem gepresenteerd krijgen op een computerscherm. Zo kunnen we de dorst van onze jonge aanplant lessen wanneer dat écht nodig is.

Houtwallen

Thu, 16 Mar 2023 15:08:44 GMT

Foto's: Jessica van Bossum, Maud Aarts en Dagobert Bergmans

Je ziet het nog niet op bovenstaande foto, maar hier is een rijkbloeiende struweelhaag aangeplant.

Geheel in de Twentse traditie op een walletje. Het is e en van de enige 'regels' bij het aanplanten van een voedselbos: begin met de hagen en houtwallen. Waarom? Fruit- en notenbomen hebben beschutting nodig. Tegen wind en zon. Maar ook: hagen zijn goede schuilplekjes voor vogels en insecten die helpen om plagen onder controle te houden. En, ook niet onbelangrijk, ze zorgen voor een aantrekkelijke rand en een beetje privacy. Niet iedereen wil aankijken tegen de woekerende ruigtekruiden die de eerste jaren welig tieren tussen de kersverse aanplant.

Aan de slag dus, met die hagen. We zochten de wat sneller groeiende soorten bij elkaar, die tegen een stootje kunnen en in de omgeving passen. Struweelhagen en houtwallen maken al honderden jaren deel uit van het Twentse landschap, en bij die traditie sluiten we graag aan. Met advies van Hoopheggen en Landschap Overijssel kwamen we tot e en mooie lijst van inheemse soorten, die het goed doen op onze zandgronden en bovendien goed zijn voor de lokale vogels en insecten: onder andere meidoorn, wegedoorn, vuilboom, wilde appel en peer, kers, lijsterbes en roos. Een deel van de haag bestaat uit voederplanten voor de paarden, die zo én een gezonde aanvulling op hun gras en hooi-dieet hebben, én ons snoeiwerk uit handen gaan nemen. Win-win!

Het was, zo laat in het seizoen, wel even speuren naar inheems plantgoed. Lex van Heg en Landschap was daarbij onmisbaar. Dat waren ook de vrijwilligers : Tijdens een plantweekend half februari stonden zij, ondanks de regen, stoer in het veld om de 3500 boompjes de grond in te krijgen. Hoopheggen hielp met financiering en het vinden van helpende handen voor de aanplant.

Inmiddels zijn de iele stengels uitgelopen tot kleine struikjes, die door terugsnoeien gaan uitgroeien tot ondoordringbare prikkelhaag. Als die ook nog de hazen buiten kon houden..

Pioniers

Thu, 02 Mar 2023 14:51:15 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Jessica van Bossum, Maud Aarts en Dagobert Bergmans

Het is winter, de natuur is in rust. De ideale tijd om bomen te planten! Tussen december en maart plantten we er, samen met zo'n 30 vrijwilligers en bijna 300 schoolkinderen , een slordige 5000. Daarvan kwam het merendeel terecht in de hagen en houtwallen . De overige 15 00 zijn pioniers, die de weg moeten voorbereiden voor de vrucht- en notenbomen die de komende jaren een plekje gaan krijgen in het voedselbos.

Pioniers zijn snelgroeiende bomen en struiken die weinig eisen stellen aan de bodem, en in de natuur als eerste komen aanwaaien op braakliggende stukken grond. Denk aan de wilg, berk, els, populier, es en kornoelje. Ze helpen schimmels op gang die samenwerken met boomwortels (mycorrhizae).Hun herfstblad vormt straks een mooie strooisellaag die helpt vocht vast te houden en het bodemleven te voeden. Verder zorgen pioniers voor beschutting tegen zon en wind voor de volgende aanplant. Na een aantal jaar, als ze hun taak als wegvoorbereider vervuld hebben, oogsten we de deze bomen voor het hout, of laten we ze in het bos om daar afgebroken en gerecycled te worden.

Om de drie meter kwam een boompje. Daaromheen een stuk karton met houtsnippers erop.

Die houtsnippers, over van onderhoudswerkzaamheden van Landschap Overijssel, houden het karton op z'n plek, en het gras eronder, in ieder geval tot de boompjes groot genoeg zijn om de concurrentie aan te kunnen. De snippers zijn voer voor het bodemleven, vooral voor de schimmels die we zo graag in onze bodem willen. Ook houdt dit dekje vocht in de bodem. Een boel werk, maar dan heb je ook wat..

Na een paar dagen hard werken hadden we een goedlopend systeem voor al die stappen. Klaar voor het inroepen van de hulptroepen! Daarvoor organiseerden we drie plantweekenden. In totaal 30 mensen kwamen helpen, soms in de stromende regen. 's Avonds, na gedane arbeid, samen aan de dis. Het voelde als een feestje, Ook buren hielpen mee, met noeste arbeid en met koffie. We zijn erg dankbaar.

Na de laatste plantdag stak de wind op. Twee bomen langs de Glanerbrugstraat waaiden om. Wij vlogen het veld op om hier en daar wegvliegend karton te vangen en meer houtsnippers rond te rijden. De eerste storm hebben de boompjes overleefd. Nu de hazen en reeën nog..

De boompjes van St. Gerardus

Fri, 10 Feb 2023 13:58:22 GMT

Foto's: Rebke Klokke , Jessica van Bossum, Maud Aarts, Dagobert Bergmans en Erik Vogelzang

Begin februari hadden wij St. Gerardus te gast: De school in Glanerbrug waar onze dochters elke ochtend heen lopen. Vol energie plantten de kinderen van groep 1 tot en met 8 elk een boompje, en dekten ze het toe met karton en houtsnippers. Ondanks de vorst werd een uitgelaten ochtend in de winterzon, met veel dank aan het enthousiaste team en hulpouders van St. Gerardus. Mét resultaat: 200 boompjes erbij!

Een week eerder stonden we voor de klas om te vertellen over hoe bomen aan eten komen. Over de blaadjes die van water, C0 2 en zonlicht energiedrank maken. Waar ze ook van konden proeven, al wilde niet iedereen de ahornsiroop proberen. De rol van de boomwortels werd ook belicht, en het belang van schimmels die de boomwortels helpen om aan water en voeding te komen.

Dit was de succesvolle aftrap van een langere samenwerking met de school. De kinderen komen jaarlijks terug, zodat ze ‘hun’ boompjes kunnen volgen, en op den duur ook gaan oogsten en eten uit het voedselbos. Zo worden ze samen groot. Voor ahornsiroop uit eigen bos moeten ze nog even geduld hebben: De eerste suikeresdoorn is aangeplant, en is over ongeveer 30 jaar rijp om te tappen..

Kom bomen planten!

Fri, 06 Jan 2023 07:40:47 GMT

Het is winter en de natuur is in rust. De ideale tijd om bomen te planten! In januari en februari gaan we de eerste 3000 bomen planten. Help je mee?

Dit voorjaar planten we hagen, houtwallen en pioniers, De hagen en houtwallen zorgen voor beschutting en biodiversiteit, houden wild buiten en brengen de oude lijnen terug in het landschap. We krijgen voor de aanplant hulp van Hoopheggen . Pioniers zijn snelgroeiende bomen en struiken, bijvoorbeeld wilg, berk, els, populier, es en rode kornoelje, die helpen om de overgang van weiland naar bos versnellen. Met hun wortels brengen ze het bodemleven op gang, en in de herfst zorgen hun bladeren voor een mooie strooisellaag die de bodem verbetert en helpt vocht vast te houden. Volgend jaar planten we de eetbare bomnen en struiken tussen de pioniers. Zo hebben ze wat beschutting tegen zon en wind. Na een paar jaar, als de pioniers hun taak vervuld hebben, worden ze geoogst voor het hout.

We gaan op onderstaande data* aan de slag:

vrijdag 20 (middag), zaterdag 21 en zondag 22 januari

vrijdag 27, zaterdag 28 en zondag 29 januari (ochtend)

vrijdag 17, zaterdag 18 en zondag 19 februari

*Onder voorbehoud van weersomstandigheden

De ochtend loopt van 09.30 tot 12.30 en de middag van 13.30 - 16.30. Voor koffie , thee en een stevige lunch wordt gezorgd. Stuur een mailtje met je naam en de dag(delen) die je wil komen helpen. Laat ook weten of je mee wil lunchen.

Ervaring is niet nodig, je krijgt uitleg voordat we beginnen. Neem eventueel alvast een kijkje bij de instructievideo van Stichting Voedselbosbouw (vanaf minuut 6). Neem handschoenen, een spade en/of een snoeischaar mee als je die hebt. Zoniet, dan zorgen wij daarvoor.

We kijken er naar uit om samen met jou het bos tot leven te brengen.

Winter aan de Glanerbeek

Fri, 30 Dec 2022 13:57:43 GMT

Foto's: Miranda van der Woning, Rebke Klokke , Jessica van Bossum, Maud Aarts en Dagobert Bergmans, ,

Een week lang temperaturen tot -10ºC, ijsbloemen op de ramen, reeënsporen in de sneeuw, de kinderen glibberen over de beek. Maar wie denkt dat beginnende voedselbosboeren 's winters rond de kachel aan de sleedoornlikeur zitten heeft het mis. Het plantseizoen is begonnen!

Het is onze eerste winter. We genieten van de witte taferelen om ons heen. Maar ook onverwachte dingen om rekening mee te houden: De plotselinge vorst leidt tot een paar gesprongen leidingen in de melkveestal, waar we de waterleidingen en drinkbakken nog aan het ontmantelen zijn.

Behalve vorst is er ook veel regen deze winter. Erg welkom na de droge zomer en herfst. We zien voor het eerst water in de sloten, en ook de Glanerbeek is hoger dan ooit. Niet handig voor de mannen die daar aan het werk zijn met de herinrichting van de beek.

De eerste boompjes zijn net de grond in voordat de winterkou inzet. Compleet met dekje van houtsnippers en herfstblad. Ook de meer gevoelige planten op de kwekerij krijgen een extra laag, om de wortels te beschermen tegen de vorst. Die houtsnippers komen met vrachten vol via Landschap Overijssel, van onderhoudswerk in natuurgebieden om ons heen.

De velden zijn nu nog kaal. Moelijk voor te stellen dat hier straks een groene oase gaat verrijzen.

Op plantenjacht

Thu, 17 Nov 2022 08:33:39 GMT

Om nieuwe planten te kweken heb je zaadjes nodig. Of moederplanten, om stukjes van te vermeerderen. Van de bijzondere soorten die we willen gaan kweken zijn zaden of planten nog niet zo makkelijk te vinden. Op jacht dus!

Omdat we dit eerste jaar geen plantmateriaal hebben om mee te stekken en enten, beginnen we met zaaien. Zaden voor het voedselbos zijn niet breed verkrijgbaar. Dus gaan we langs bij kwekers, arboreta en privécollecties waar de felbegeerde bomen en struiken te vinden zijn. Soms liggen de zaden gewoon op straat. Zo vinden we de valse Christusdoorn (Gleditsia triacanthos) in hartje Amsterdam. En ken je de slangenden (Araucaria araucana), die in de jaren zeventig massaal is aangeplant in veel te kleine voortuintjes? Aan de vrouwelijke bomen komen enorme kegels, met daarin kilo’s van wat lijkt op reuzepijnboompitten. Voedzaam en lekker. Als je goed kijkt liggen ze voor het oprapen.

De zoektocht naar moederplanten begint bij een aantal kwekerijen die zich al lang, en met veel kennis, bezighouden met het opkweken van voedselbosplanten. Eind september stappen Maud en Jessica in o nze bus voor een reis naar het Zuiden.

De eerste stop is Kwekerij Op Goede Grond bij Zundert. Monique leidt ons rond langs gezonde rijen fruitbomen, een sprookjesachtige vleermuizengrot en daarbovenop een heuvel vol groenten, bloemen en fruitstruiken. Monique is gul met haar inzichten - zij en haar man startten de kwekerij zo'n 20 jaar geleden en kweken op een heel eigen manier, in harmonie met de natuur. En dat merk je aan alles. Een inspirerende plek waar we graag terugkomen voor planten - die worden pas vanaf november uit de grond gehaald dus we kunnen nog niets meenemen.

Dan door naar België. Dithmar van Kwekerij de Moerbeiboom in Geraardsbergen kruist en kweekt zelf bijzondere vruchtbomen zoals de moerbei (tja, die was te verwachten), de kaki en haar winterharde zusje de persimoen, de pawpaw, de vijg en de vruchtlijsterbes. Dithmar adviseert ons: van welke p lanten kunnen we op arme zandgrond in het Twentse klimaat toch lekkere oogst verwachten? Hij legt uit dat veel van zijn planten prima winterhard zijn, maar bij ons vaak niet genoeg zon krijgen om goed af te rijpen. Met het oog op de zonne-uren brak 2022 alle records - voor deze vruchten dus een to pjaar. We z ijn er - niet geheel toevallig - precies in de oogsttijd en Dithmar laat ons veel van dat lekkers proeven.

De volgende dag zijn we te gast op kwekerij de Zoetewei, ook in België, waar Dimitri al decennia bijzondere soorten verzamelt, uitprobeert en vermeerdert. Ook hier gaan we met veel nieuwe kennis en kratten vol bijzondere planten weg, waaronder verschillende soorten grootvruchtige kornoelje, vruchtmeidoorn-kruisingen en een aantal meerjarige groenten die we nog niet kenden, zoals Zeevenkel (Crithmum maritimum). Een aantal planten is, net als bij Dithmar, al uitverkocht - aan klandizie geen gebrek.

Eenmaal terug aan de Glanerbeek zoekt Jessica een goed plekje voor haar nieuwe planten rondom het huis. Elke plant krijgt een naambordje, en de plek wordt genoteerd op de kaart. Zo worden er straks bij de vermeerdering geen variëteiten door elkaar gehaald. De hazen zijn er als de kippen bij: De eerste nacht sneuvelt er al een bloedappelboompje: de schors rondom is helemaal weg en de top ligt ernaast. Dan toch maar plastic boombeschermers besteld. Want de eerste reeënsporen staan ook in het zand. Stekels bieden geen bescherming: ook de akelig scherpe speciale meidoorn en de Siberische erwtenstruik moeten eraan geloven.

Een paar weken later staat de volgende lading planten voor de deur, te groot om zelf op te halen: Een pallet van kwekerij Arborealis in Wilhelminaoord. Dé specialist in voedselbosplanten in Nederland, een grote inspiratiebron en erg behulpzaam in de weg naar het starten van de kwekerij. Jessica bezoekt ook kwekerij Asimina bij Dalfsen. Daar heeft Jaap zich met veel liefde op de kweek van de pawpaw (Asimina triloba) gestort. Bij het proeven snap je meteen waarom. Ook bij deze kwekers is er al heel wat uitverkocht. Over de afzetmarkt hoeven we ons geen zorgen te maken.

Een bezoek aan Boskoop, kwekershoofdstad van Nederland, mag niet ontbreken. We gaan naar Schoutens voor de liefdevol en ecologisch gekweekte bijzondere kruiden; kwekerij Bulk met z'n wonderbaarlijke assortiment; en den Hertog voor soorten die je nergens anders tegenkomt. Bij Esveld, waar Jessica en Dagobert een jaar stage liepen, is het weerzien warm. Met een hart onder de riem, veel tips en een auto vol planten keren we huiswaarts.

De collectionitisis nog niet genezen, maar de moederbedden zijn vol. Gelukkig is er in het voedselbos straks nog heel veel plek. Het jachtseizoen voor 2023-2024 is inmiddels geopend.

Vrijwilligers gezocht

Mon, 17 Oct 2022 15:23:41 GMT

Doe je mee?

Een voedselbos beginnen is veel werk. Vaak fysiek werk. Daar kunnen we altijd hulp bij gebruiken. De eerste vrijwilligers hebben zich al gemeld: vrienden die op bezoek komen en direct de handen uit de mouwen steken, en mensen uit de wijde omgeving die graag iets bij willen dragen.

Wil je meer leren over voedselbossen, en van dichtbij meemaken wat er allemaal bij komt kijken? Vind je het leuk om met anderen in de buitenlucht aan de slag te gaan? En heb je wat tijd beschikbaar? Meld je dan aan als vrijwilliger!

Elke maandag van 09.00 tot 14.00 zijn we samen aan het werk. We beginnen met koffie en thee. Daarna lopen we een rondje, waarbij we de klussen voor die dag bespreken. Je kiest zelf de taak die het beste bij je past. Om 12.45 staat er een gezamelijke lunch klaar. Daarna kun je zo lang blijven werken als je wil.

Wil je je aanmelden of heb je vragen? App of bel 06-14105023 (Jessica). We streven naar een vaste groep vrijwilligers op de maandag, maar je kunt ook af en toe aanschuiven. Geef vantevoren even aan of je komt, dan zorgen wij dat er voldoende eten en drinken is. Is de maandag lastig voor jou, neem contact op om andere mogelijkheden te bespreken.

Voorkennis of ervaring is niet nodig. Het is handig als je eigen handschoenen en eventueel gereedschap (schop, snoeischaar) meeneemt. Als je die niet hebt zorgen wij ervoor. Wees welkom!

Waar doen ze het van..?

Wed, 05 Oct 2022 15:34:22 GMT

Voedselbosboeren is investeren voor de lange termijn. Niet alleen voor een betere planeet, maar ook qua inkomsten. Financieel is daarvoor een lange adem nodig. Nú investeren - in land, in plantgoed, in uren. De inkomsten komen pas na een paar jaar op gang, en zijn pas na 10-15 jaar op hun piek. Hoe overbruggen we dat?

Het startkapitaal brengen we zelf mee. Dat komt vooral uit de verkoop van een bedrijf en onze woningen in Amsterdam. Bij de aanleg van het voedselbos worden we ondersteund door Stichting Voedselbosbouw, in de vorm van kennis, ontwerpuren en een bescheiden bijdrage voor de aanschaf van plantgoed. Daarnaast onderzoeken we de subsidiemogelijkheden vanuit de gemeente, provincie en het waterschap. Die vergoeden mogelijk een deel van de aanplant van houtwallen en hagen, maatregelen om water vast te houden, het graven van poelen en het versterken van leefgebied voor bedreigde diersoorten.

Als voeselbosboeren kunnen we, net als iedere andere boer, aanspraak maken op de jaarlijkse Europese landbouwsubsidie. Die subsidie wordt berekend per hectare. Vanaf 2023 zal de subsidie anders berekend worden, waarbij onder andere biodiversiteit zwaarder meetelt. Hoewel de regels nog niet bekend zijn, pakt dat naar verwachting gunstig uit voor voedselbossen.

Een groot verschil met gangbare vormen van landbouw zit 'm in de lopende kosten. Die houden we zo laag mogelijk: Wat er niet uit gaat hoeft er ook niet in. Waar een akkerbouwer of melkveehouder elk jaar opnieuw geld moet uitgeven - aan zaaigoed, meststoffen, bestrijdingsmiddelen, brandstof, loonwerkers, de veearts - zijn die uitgaven voor een voedselbos, na de aanplant, bijna verwaarloosbaar. De eerste jaren verwachten we nog kosten te hebben aan vervanging van plantgoed en water geven. Daarna zorgt het bos, op wat onderhoud na, voor zichzelf.

De oogst zal waarschijnlijk tijdrovend zijn: het gaat om heel veel verschillende producten , die ieder op een ander tijdstip rijp zijn. Maar de inkomsten zijn daar ook naar: Het zijn veelal bijzondere groenten, fruit, noten en specerijen, die vele keren meer opbrengen dan een ton snijmais, om maar wat te noemen.

Het voedselbos als rendabel bestaansmodel, dat moet zich in Nederland nog bewijzen. Wij willen daar, als ondernemers, ons steentje aan bijdragen. Met een lange adem .

Droogte

Fri, 30 Sep 2022 18:50:47 GMT

2022 was wéér een recordjaar qua droogte. Zes weken telden we, zonder een spatje regen. De weilanden rond het erf bleven langer groen dan andere weilanden in de buurt. Waarschijnlijk omdat we op een helling zitten naar de Glanerbeek toe, waar al het grondwater onderdoor stroomt. Toch veranderde het ook hier langzaam in een kale dorre vlakte.

De stroken waar een paar jaar geleden kruiden waren ingezaaid bleven nog het langst fris. De cichorei, klaver en klein streepzaad kwam hier voor het eerst in volle bloei, nu de maaimachine niet meer langskomt. Een feest voor de vlinders en andere insecten! Toch kregen ook deze planten het flink te verduren: de waas van meeldauw op hun blaadjes is een duidelijk teken van waterstress. Maar zo kapot als het gras ging het niet.

‘Droogte’ betekent dat de verdamping groter is dan de neerslag. Maar regen valt er in Nederland genoeg. Als we water opvangen en vasthouden in natte periodes moet het dus mogelijk zijn om die droge periodes te overbruggen. Dat is precies wat een volwassen voedselbos doet. Een sponzige bosbodem en ook de planten houden veel water vast, dat langzaam wordt afgegeven in droge periodes. In hete zomers blijft het koeler in het bos, door de vele lagen begroeiing. Daardoor gaat de verdamping minder snel. En als het dan een keer flink regent wordt het water in een bos via de begroeiing langzaam naar beneden geleid, waar het de tijd heeft om in de bodem weg te zakken, in plaats van de sloot in te lopen.

Het belangrijkste is dus de bodem. Maar zo ver zijn we nog niet. Onze jonge aanplant heeft straks bij aanhoudende droogte wel degelijk extra water nodig om in leven te blijven en zich goed te ontwikkelen. Kostbaar drinkwater willen we daar niet voor gebruiken. Liever regenwater opvangen van de daken. De eerste regentonnen en IBC-tanks staan er al. De oude mestkelders op het erf, soms wel twee meter diep, zetten meer zoden aan de dijk. Daar kunnen we een heleboel water in bergen. Nog wel schoonmaken, die aangekoekte laag mest onderin. Maar.. gaat het genoeg zijn voor de kwekerij én aanleg van het voedselbos?

Dan de diepe smalle sloten die langs en door het huiskavel gegraven zijn om water zo snel mogelijk naar de beek af te voeren. Die zorgen ervoor dat boeren, ook na natte periodes, toch het land op kunnen met zware machines. Steeds meer boeren beseffen dat ze zich daar in de zomer mee in de vingers snijden. Op naar het waterschap dus. Die beheert de sloten, bepaalt het peil, en denkt mee over boerenstuwtjes om water in de sloten langer vast te houden. We zijn alvast de slootprofielen gaan inmeten. En nu nog iets bedenken tegen de muggen..

Een ander idee is om een aantal poelen te graven. Ideaal voor de biodiversiteit: je maakt zo nieuwe habitat voor water- en oeverplanten en -beestjes. Om water te bergen is het mogelijk niet zo handig: een poel zou water kunnen onttrekken aan de zandgrond eromheen, waardoor je eigenlijk nog verder van huis bent. Of loopt ‘ie toch weer vol met dat grondwater dat onder ons land doorstroomt? Ook de experts hebben geen pasklaar antwoord.

Op het veldkavel is de situatie lastiger: daar geen beek, sloot, mestkelders of wateraansluiting. Een bron slaan ligt niet voor de hand: verschillende buren en bedrijven weten uit ervaring dat dat in de dikke taaie keileemlaag geen zin heeft. Vergeefs proberen is een dure grap. We krijgen de tip om een wichelroedeloper in te schakelen. Die loopt met twee koperdraadjes over het land om aardstraling op te sporen en daarmee de plekken aan te wijzen waar de kans op water groter is. En jawel hoor, de draadjes slaan hier en daar uit. Fascinerend. We markeren drie punten om aan te boren. Of gaan we voor een waterzak? De tankwagen? We zijn er nog niet uit. Wordt vervolgd..

De handen uit de mouwen

Wed, 14 Sep 2022 16:12:28 GMT

Aan het begin van de zomervakantie was de verhuizing een feit. In vele ritten met de aanhanger en een aantal verhuiswagens werd de inboedel van de Buitenwerkplaats door Maud en Dagobert naar de melkveestallen in Glane versleept. Daarna volgden de spullen uit hun huis in Amsterdam. Jessica en Lucie verhuisden een week later; alles paste nét in de verhuiswagen.

We namen de zomer de tijd en om met de kinderen te nestelen op het erf. Alle telgen een eigen kamer, een muziekkamertje, een fijne boekenkast en natuurlijk al die keukenspullen die een plekje moesten krijgen. De meeste ramen hebben een hor gekregen om de muggen buiten te houden en er zijn wat gordijntjes opgehangen, maar echt opknappen volgt later. Als we de woningen van het af gas willen krijgen, vergt dit namelijk een grondige verbouwing.

Jonge boeren uit de omgeving kwamen melkvee-inventaris losschroeven uit de koeienstallen. Wij maakten een begin met de asbestsanering en het schoonmaken van de mestkelders. Maar het echte werk aan de stallen en bijgebouwen kan pas beginnen als we een globaal plan hebben voor het voedselbos en de daarbij behorende erfinrichting. Er gaat dus nog flink wat tijd zitten in de plannenmakerij.

We hebben daarbij de hulp ingeschakeld van bevriende landschapsontwerpers van Paridon X de Groot. Zij hebben een ontwerp voor het landschap gemaakt waarin de cultuurhistorie van het gebied beter zichtbaar wordt. Met een nieuwe entreelaan (die we alvast gemaaid hebben om een beeld te krijgen) en rijke houtwallen om het land. Daarover in de toekomst meer.

Op het land rondom het erf sloegen we aan het opruimen: Paaltjes, prikkeldraad, bramen en invasieve exoten. Er kwam een omheining op de kwekerij, om de hond binnen te houden en de reeën buiten. Ook is een begin gemaakt met het aanleggen van de moederbedden op de kwekerij. Daarvoor moeten we eerst het gras eronder krijgen, anders hebben de nieuwe planten te veel concurrentie. Al maanden verzamelden we grote stukken karton, om stroken gras mee af te dekken. Door lichtgebrek sterft het gras daaronder af, en levert voer voor het bodemleven. Bovenop het karton komt een laag compost. Die houdt vocht vast, en helpt het bodemleven verder op gang. Deels zaaien we de compost in met groenbemesters zoals klaver, koolzaad en diverse bloemen. Die leggen stikstof vast in de bodem, en zorgen ervoor dat ongewenste plantjes minder kans krijgen. Het plan om er een mulchlaag van houtsnippers overheen te leggen blijkt qua kosten niet haalbaar: De prijzen van houtsnippers zijn vier keer over de kop gegaan nu er vanuit de energiecentrales zo'n grote vraag is naar biomassa.

Aan het eind van de zomervakantie breidde het leven op het erf zich uit met drie brave Tinker-paarden… zomaar! Tinkers zijn ruw behaard en lekker stevig, meestal niet al te groot. Ze komen uit Ierland waar ze de kar trekken en ook wel in het bos worden ingezet om te sjouwen met boomstammen. Ze kunnen het hele jaar buiten in de wei staan, dag en nacht, zolang ze een schuilplek hebben. Daar lopen ze zelf in als ze de vliegen of het weer beu zijn. Een ras dat perfect past in onze plannen om door de percelen van het voedselbos een paddock-paradise aan te leggen: Een route voor paarden waar ze aangemoedigd worden te bewegen in een soort paardenvoedselbos: stapje – hapje – stapje – hapje. Daar stonden we ineens, nieuwe, hogere palen met schrikdraad te slaan voor dit fantastische gezelschap.

Woekeraars

Wed, 31 Aug 2022 15:21:37 GMT

We zijn in het voedselbos enorm fan van planten. Hoe meer, hoe beter. Nou ja, er zijn uitzonderingen. Invasieve planten, die zo sterk groeien dat ze andere planten dreigen te verdringen, zijn we liever kwijt dan rijk. Vaak zijn dit planten die hier niet vandaan komen, maar het zo naar hun zin hebben op een bepaalde plek, ongehinderd door de natuurlijke vijanden uit hun thuisland, dat ze de boel overnemen. Daarbij verdwijnen inheemse planten, insecten en andere dieren die daarvan afhankelijk zijn.

Een bekend voorbeeld is de Japanse duizendknoop (Fallopia japonica). Die is aan de rand van onze percelen, aan de beekoever, in grote aantallen te vinden. Hierboven zie je 'm in bloei, op de Duitse oever. De Japanse duizendknoop is twee eeuwen geleden als sierplant uit Japan naar Nederland gebracht, en heeft zich langzaam over het hele land verspreid. Vooral op verstoorde gronden legt de lokale flora het vaak af tegen deze ijzersterke groeier. In stedelijk gebied bedreigt hij met zijn woekerend wortelstelsel ondergrondse kabels, bestrating en funderingen van huizen. Eén klein stukje wortel groeit in een mum van tijd uit tot een nieuwe plant. Bestrijding is bijna niet te doen: uitgraven lijkt vooral tot hernieuwde groei te leiden. Er zijn gemengde ervaringen met wroetende varkens, die de plant rauw zouden lusten. De laatste ontwikkelingen zijn ondergrondse bevriezing, en het uitzetten van een uit Japan afkomstige bladvlo.

Het Waterschap begint binnenkort aan de herinrichting van de beek; reden om extra alert op te zijn dat er geen plantmateriaal over ons land verspreid raakt. In de tussentijd luidt het motto: "If you can't beat it, eat it". In de lente zijn er volop scheuten te plukken, die smaken naar rabarber en ook zo verwerkt kunnen worden.

Nog een beruchte invasieve exoot is de Reuzenbereklauw (Heracleum mantegazzianum), een enorme plant uit Siberië die wel drie meter hoog kan worden. Niet te verwarren met de veel kleinere inheemse berenklauw ( Heracleum sphondylium ), die we gra ag zien in ons voedselbos om z'n smakelijke stengels en aromatische zaden.

De reuzenberenklauw groeit graag op verstoorde gronden en slootkanten. Ook bij ons staat hij in groten getale langs de watergangen, waar hij andere begroeiing verdringt. Nog een reden om er vanaf te willen is dat deze plant brandwonden kan veroorzaken bij aanraking. De zaden blijven tot zeven jaar kiemkrachtig. We proberen 'm weg te krijgen door drie of vier keer per jaar te maaien en de bloemen weg te halen. Maud is daar alvast mee begonnen. De reuzenbereklauw kan niet tegen schaduw, dus als het bos eenmaal staat blijft hij hopelijk weg.

Dan is er de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina). Niet zo'n beproeving als de vorige twee, maar toch zien we 'm liever gaan, zodat andere planten en dieren meer kans krijgen. Doe je niks, dan heb je zo een bos vol: Vogels zijn dol op de besjes, en verspreiden zo het zaad over grote afstanden. In plaats van dit boompje planten we straks de inheemse vogelkers (Prunus padus) en andere planten uit de Prunusfamilie (Prunus), waar ook de kers, de abrikoos en de amandel bij horen.

Nog een plant waar we de handen vol aan hebben is de braam (Rubus fruticosus). Overal waar de slingerende takken de grond raken wortelt deze inheemse woekeraar. Bramen maken het door hun scherpe stekels lastig om in het bos te werken, en overwoekeren andere planten in de onderbegroeiing. Er zijn in Nederland wel 190 braamsoorten geteld; veel daarvan doen het goed op stikstofrijke plekken en verzuurde bodems, zoals aan de rand van landbouwpercelen. Op ons land werd hij in toom gehouden door het maaien van de weilanden. Nu we daarmee zijn gestopt rukt de braam vanuit de randen op. We hebben al heel wat uren besteed aan het uittrekken om verdere verspreiding te voorkomen. De hop helpt hier en daar een handje: deze klimmer overwoekert soms de woekeraar.

In de randen mag de braam blijven. Met zijn stekels en smakelijke vruchtjes biedt hij een ideale plek aan vogels, en ook de insecten doen zich er tegoed aan. In de nazomer doen wij dat ook. Ze smaken verrukkelijk!

Wat doen we met al dat gras?

Tue, 21 Jun 2022 09:17:41 GMT

Bij een melkveehouderij hoort grasland. Zonder begrazing of maaien verwordt dat grasland rondom de boerderij al gauw tot een mooie prairie. Begin juni bevinden we ons in een zee van borsthoog gras, waar de kinderen eindeloos verstoppertje in spelen en de hond zoekraakt. Bij het waden door deze prairie kun je zomaar een ree opschrikken, of een hazenfamilie. Vlinders en andere insecten vinden hier voedsel, beschutting en een kraamkamer.

Hoe hoger het gras komt, hoe beter je het effect kunt zien van de verschillende gras- en kruidenmixen die Jan, onze voorganger, had ingezaaid. Voor het overgrote deel Engels raaigras: donkergroen, snelgroeiend, productief, rijk in suikers en eiwit - de favoriet van de melkveehouder. Daartussen hier en daar glanshaver, zachte en ijle dravik, kropaar en gestreepte witbol. Jan had ook geëxperimenteerd met kruidenrijke stroken, waarin onder andere klaver, karwij, wilde rammenas en smalle weegbree in bloei komen. De lokale grasclub komt kijken wat dit met de bodem doet.

Maar hoe kom je van al dat grasland tot een voedselbos? Onze buurboeren hebben allemaal een mening (maaien!). We duiken de boekjes in, waar we lezen hoe je van een monocultuur van Engels raaigras naar kruidenrijk grasland kunt komen (selectief maaien, verarmen, kruiden inzaaien). Maar dat is wat anders dan omzetten naar bos. In de voedselboswereld zijn de meningen verdeeld: Maaien stimuleert de groei van het gras, en dat wil je niet. Maar planten in een vervilte grasmat is geen lolletje. En we zitten ook niet te wachten op meer graszaden.

We kiezen voor maaien. Het gras is nog maar weinig waard, want zodra het in de bloei komt gaat de voedingswaarde naar beneden. Jan helpt ons om een afnemer te vinden, een handelaar in paardenvoer. Het weer werkte mee en na het maaien en keren wordt alles in keurige balen bij elkaar gebonden en opgehaald. Nu kijken we weer uit op een keurig gazon van bijna 20 hectare, waar de ooievaars, reigers en roofvogels zich tegoed doen aan de blootgestelde beestjes.

Op naar het volgende vraagstuk.

Meten is weten

Fri, 03 Jun 2022 09:40:27 GMT

De afgelopen maanden hebben we verschillende onderzoeken laten uitvoeren op het land. We wilden daarmee meer inzicht krijgen in de vele aspecten die van invloed zijn op de aanleg van het voedselbos. Iedere boom of struik heeft namelijk zijn eigen voorkeuren als het gaat om

zonlicht, vocht, voedingsstoffen, beschutting en worteldiepte. Voordat we aan het ontwerp beginnen willen we dus een beter begrip van de vorm en toestand van de bodem en de waterhuishouding. Zo kunnen we beter bepalen welke planten waar moeten komen.

Daarnaast wilden we een beter beeld krijgen van de ecologie. Wat groeit, kruipt, scharrelt en vliegt er zoal rond in het gebied? En wat vertelt dat ons over de groeiomstandigheden, zoals het microklimaat op verschillende plekken en de toestand van de bodem? Deze informatie is ook een nulmeting van de biodiversiteit, zodat we na een aantal jaar kunnen bekijken wat de impact van het voedselbos is op die biodiversiteit.

Om al deze inzichten te krijgen hebben we grondboringen gedaan, peilbuizen geplaatst om de grondwaterstand bij te houden, en hebben we over het land gelopen met ecohydrologen, landschapsontwerpers, een ecoloog en voedselbosexperts. We zijn ook in de historie van het landschap en de omgeving gedoken, om recht te kunnen doen aan de inrichting en beplanting die horen bij de geschiedenis van dit gebied.

Wat we geleerd hebben delen we graag met jullie in volgende berichten.

De bureaucratie van het boerenbestaan

Thu, 26 May 2022 08:32:25 GMT

We hadden het aankoopproces nog niet afgesloten, met gepuzzel over betalingsrechten, stikstofquota en de melkmachine-markt, of we stonden al voor de volgende administratieve uitdaging. Uiterlijk 15 mei moesten we als kersverse agrariërs onze eerste gecombineerde opgave indienen. Jaarlijks vaste prik voor elke boer, die daarin precies opgeeft wat er in het bedrijf en op het land gebeurt.

Voor de boer een bureaucratische last en een digitale puzzel, voor de overheid onmisbaar om de vinger aan de pols te houden. Belangrijk, vooral in deze tijden van stikstof-, klimaat- en biodiversiteitscrisis. Boeren hebben namelijk een enorme impact op de leefomgeving, positief danwel negatief. UIteindelijk zijn we er, met wat hulp van de accountant, net op tijd uitgekomen.

De wirwar aan regels, codes en formulieren maakt, behalve duizelig, ook duidelijk dat de bestaande wet- en regelgeving nauwelijks ruimte laat voor initiatieven als de onze. Zo mag je blijvend grasland alleen ‘scheuren’ (vernietigen) tussen februari en mei, en dan alleen wanneer je meteen opnieuw inzaait. Tussen mei en november mag dat alleen voor specifieke gewassen, zoals bloembollen.

Deze regels moeten ervoor zorgen dat stikstof niet uit de bodem spoelt en in het water terechtkomt. In een voedselbos wordt geen stikstof toegevoegd, maar juist opgenomen en vastgelegd in de bodem. Maar bomen poten in grasland mag volgens de huidige regels niet, legde een medewerker van het RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) uit. Hoewel: vaste planten en laanbomen staan wél op de lijst van toegestane gewassen. Alleen tussen februari en mei dus.

Veel van de gegevens uit de opgave zijn vrij toegankelijk, via sites van de overheid of via Boer en Bunder. Zo kun je van alle landbouwpercelen in Nederland opzoeken wat er nu en in het verleden op groeide. Wij hebben daar, in onze zoektocht naar land, dankbaar gebruik van gemaakt.

Op les bij Martin Crawford

Wed, 18 May 2022 11:07:48 GMT

Maud en Jessica zijn eind april een week in Engeland, om hun licht op te steken bij dé voedselbos-pionier in Europa: Martin Crawford. Zijn boeken zijn voor ons een enorme bron van inspiratie en kennis. Het is geweldig om mee te lopen en onze vragen te kunnen stellen aan deze wandelende encyclopedie, die werkelijk alles over de planten weet, van kiemplantje tot culinair hoogstandje.

Crawford’s eerste voedselbos in Devon is 28 jaar oud en laat goed zien wat voor rijkdom een voedselbossysteem voortbrengt. Notenbomen, dennen en andere hoge bomen zorgen voor beschutting. Daaronder en -naast staan lagere fruitbomen en struiken met allerhande bessen. Bijzonder aan dit bos is de rijke onderlaag. Het bos is, naast veel ouder, ook intensiever beheerd dan de meeste voedselbossen in Nederland, en onder de bomen en struiken zijn veel smakelijke groenten te plukken, zoals de bladstelen van het Japans hoefblad (Petasites japonicus, zie foto boven), daslook en d e scheuten en bloemetjes van de Salomonszegel (Polygonatum multiflorum en andere soorten ). Deze plant uit de familie van de asperge i s een openbaring, met de knapperige textuur en de smaak van sugar snaps. Ook van bomen is groente te oogsten, zoals van de zomerlinde (Tilia cordata), Franse uiensoepboom (Toona sinensis) en witte moerbei (Morus alba).

Martin leidt ons rond in een ander bos, wat meer lijkt op een boomgaard. Door een bescheiden Robinia-plantage (voor de houtproductie) komen we bij een eikenbosje, waar verschillende variëteiten groeien die zoete eikels opleveren, hoog in eiwit. Verderop staan slangendennen (Araucaria araucana), die vreemde bomen die je nog wel eens ziet in te kleine voortuintjes en die enorme kegels met pijnboompit-achtige nootjes produceren. Dan komen we in een notengaard met eindeloos veel varieteiten aan walnoten, hartnoten, buartnoten, pecans en meer. Nauwkeurig wordt hier bijgehouden hoe elke varieteit het doet, hoeveel kilo oogst eraf komt en wanneer deze eraf valt. Indrukwekkend.

Later in de week nemen we een kijkje op de kwekerij van de Agroforestry Research Trust, waar allerhande eetbare planten worden opgekweekt. Helaas is de verkoop naar Europa sinds Brexit gestaakt. Crawford doet veel onderzoek naar planten die kunnen floreren in het veranderende klimaat. Warmteminnende planten, die het mogelijk over twintig jaar goed doen in het Engelse klimaat, staan in een enorme kas, die permanent 5 graden warmer is dan de buitentemperatuur. In deze passieve kas wordt door een simpel maar slim systeem in de zomer warmte opgeslagen in de grond, die in de winter wordt afgegeven, waardoor verwarming niet nodig is.

Naast Martin Crawford hebben we ook les van Mark Diacono, een kookboekenschrijver die ons uit eigen keuken en kelder laat proeven van het lekkers uit het voedselbos. Van kruidenpasta’s tot kastanjecake, van pepermengsels tot mispelvodka; een hele wereld van smaken gaat voor ons open. Zodra onze eerste oogsten binnen zijn delen we deze smaken graag met jullie!

Een nieuwe plek

Mon, 09 May 2022 09:25:45 GMT

Wij zijn Maud Aarts, Dagobert Bergmans en Jessica van Bossum. Alle drie dromen we al jaren van een voedselbos: Een plek om te boeren met de natuur. Waar we uit oogsten, en tegelijk het leven boven en onder de grond verrijken. Een nieuw bestaansmodel.

Samen zijn we sinds begin 2020 op zoek naar een geschikte plek voor dit voedselbos, een kwekerij én onze gezinnen. Na meer dan 20 plekken te hebben onderzocht, tekenden we eind december 2021 het koopcontract voor een melkveehouderij in het Twentse Glane, tussen Enschede en de Duitse grens. Twee bedrijfswoningen, héél veel stallen en 25 hectare groen grasland omzoomd door boomsingels, aan de rand van het stedelijk gebied. De ideale plek om te gaan bouwen aan onze droom.

Op 2 mei krijgen we van Jan en Marjo de sleutels van Glanerbrugstraat 47 en 49. Jan heeft vanaf zijn kindertijd op deze plek gewoond, en de melkveehouderij van zijn ouders overgenomen. Een emotioneel afscheid. Voor ons begint hiermee het avontuur.

Tot het eind van de zonnige meivakantie blijven we op onze nieuwe plek. Terwijl de kinderen het terrein en de omgeving verkennen, maken wij alvast een begin met het leegmaken van de melkveestallen, het weghalen van prikkeldraad en het uittrekken van bramen. En genieten van deze mooie plek.

We leggen een bed aan voor de eerste planten, die we straks kunnen stekken om planten voor het voedselbos te maken. Hier staan nu de in de Amsterdamse achtertuin opgekweekte plantjes. Ook de eerste boompjes zijn gepoot: de perenbomen die we als welkomstcadeau kregen van Jan en Marjo, en de vorig jaar zelf gezaaide kastanjes en walnoten. Behalve veel droogte krijgen die ook te maken met de eerste flinke onweersbuien.

Er valt nog veel voor te bereiden voordat de eerste bomen voor het bos de grond in kunnen. We hebben onze handen vol aan het opzetten van onze bedrijven, een eerste kennismaking met de administratieve lasten van de agrariër en het voorbereiden van de verhuizing. Daarnaast zijn we druk met de bestemmingsplanwijziging, die het mogelijk moet maken om een intensieve melkveehouderij om te vormen naar voedselbos en kwekerij, en alles wat daar bij hoort. We ontmoeten andere mensen uit de regio die bezig zijn met duurzame (voedsel)initiatieven. Er gebeurt al veel moois op dat vlak! En we maken kennis met onze nieuwe buren. De vele lieve reacties, uitnodigingen en welkomstgeschenken zijn hartverwarmend.